I
fondamenti biblici
testo
tratto da "le Glorie di Maria" di Sant'Alfonso
Maria de'Liguori
DISCORSI
SULLE SETTE FESTE PRINCIPALI DI MARIA
DISCORSO
I. - Dell'Immacolata Concezione di Maria.
(N.B.
Questo discorso è stato scritto prima della definizione
dogmatica: è utile 1) per nutrire la nostra pietà
2) per vedere come, anche a prescindere dalla pronunciamento
solenne del Magistero, ci sono tante buone ragioni per credere
Maria Immacolata 3) per considerare quanti santi e dotti
autori ritenessero l'opinione che poi è stata definita)
Quanto
convenne a tutte tre le divine Persone il preservar Maria
dalla colpa originale.
Troppo
fu grande la ruina che 'l maledetto peccato apportò
ad Adamo ed a tutto il genere umano; mentreché perdendo
egli allora miseramente la grazia, perdé insieme
tutti gli altri beni di cui nel principio fu arricchito,
e tirò sopra di sé e di tutti i suoi discendenti,
coll'odio di Dio, il cumulo di tutti i mali. Ma da questa
comune disgrazia volle Dio esimere quella Vergine benedetta,
ch'egli avea destinata per madre del secondo Adamo Gesù
Cristo, il quale dovea dar riparo al danno fatto dal primo.
Or
vediamo quanto convenne a Dio e a tutte tre le divine Persone
di preservar questa Vergine dalla colpa originale. Vedremo
che convenne al Padre preservarnela come sua figlia, al
Figlio come sua madre, allo Spirito Santo come sua sposa.
Punto
I.
E
in primo luogo convenne all'Eterno Padre far che Maria fosse
immune della macchia originale perch'ella era sua figlia
e figlia primogenita, com'ella stessa attestò: Ego
ex ore Altissimi prodivi primogenita ante omnem creaturam
(Eccli. XXIV, [5]); siccome già viene applicato questo
passo a Maria da' sacri Interpreti, da' SS. Padri e dalla
stessa Chiesa appunto nella solennità di sua Concezione.
Poiché o sia ella primogenita in quanto fu predestinata
insieme col Figlio ne' divini decreti prima di tutte le
creature, come vuole la scuola de' Scotisti; o sia primogenita
della grazia come predestinata per madre del Redentore dopo
la previsione del peccato, secondo vuole la scuola de' Tomisti:
tutti non però si accordano in chiamarla la primogenita
di Dio. Il che essendo, ben fu conveniente che Maria non
fosse mai stata schiava di Lucifero, ma solo e sempre posseduta
dal suo Creatore, come già fu, secondo ella medesima
dice: Dominus possedit me in initio viarum suarum (Eccli.,
loc. cit.)1 Onde con ragione fu Maria chiamata da Dionigi
arcivescovo d'Alessandria: Una et sola filia vitae (Ep.
contr. Pau. Samos.).2 Unica e sola figlia della vita, a
differenza dell'altre che, nascendo in peccato, son figlie
della morte. In oltre ben convenne che l'Eterno Padre la
creasse in sua grazia, poiché la destinò per
riparatrice del mondo perduto, e mediatrice di pace tra
gli uomini e Dio; come appunto la chiamano i SS. Padri e
specialmente S. Giov. Damasceno, il quale così le
dice: O Vergine benedetta, voi siete nata per servire alla
salute di tutta la terra: In vitam prodiisti, ut orbis universi
administram te praeberes (Or. 1, de Nat. Virg).3 Perciò
dice S. Bernardo che Maria fu già figurata nell'arca
di Noè; mentre siccome per quella furon liberati
gli uomini dal diluvio, così per Maria noi siam salvati
dal naufragio del peccato; ma colla differenza, che per
mezzo dell'arca si salvarono pochi, per mezzo di Maria è
stato liberato tutto il genere umano: Sicut per illam omnes
evaserunt diluvium, sic per istam peccati naufragium. Per
illam paucorum facta est liberatio, per istam humani generis
salvatio (Serm. de B. Virg.).4 Ond'è che Maria da
S. Atanasio chiamasi: Nova Heva, mater vitae (Or. de S.
Deip.).5 Nuova Eva, perché la prima fu madre della
morte, ma la SS. Vergine è madre della vita. S. Teofane
vescovo di Nicea le dice: Salve, quae sustulisti tristitiam
Hevae.6 S. Basilio la chiama paciera fra gli uomini e Dio:
Ave, Dei hominumque sequestra constituta.7 S. Efrem la paciera
di tutto il mondo: Ave, totius orbis conciliatrix.8 Or a
chi tratta la pace, non certamente conviene ch'egli sia
nemico dell'offeso, e tanto meno che sia complice dello
stesso delitto. Dice S. Gregorio che a placare il giudice
non può andarvi un suo nemico, altrimenti in vece
di placarlo più lo sdegnerebbe.9 E perciò
dovendo Maria esser la mezzana di pace degli uomini con
Dio, ogni ragion volea che non comparisse ella ancora peccatrice
e nemica di Dio, ma tutt'amica e monda dal peccato.Di più
convenne che Dio la preservasse dalla colpa originale, poiché
la destinava a schiacciare la testa al serpente infernale,
che col sedurre i primi progenitori recò la morte
a tutti gli uomini, come già gli predisse il Signore:
Inimicitias ponam inter te et mulierem, et semen tuum et
semen illius: ipsa conteret caput tuum (Gen. III, 15). Or
se Maria dovea esser la donna forte posta nel mondo a vincere
Lucifero, al certo non conveniva ch'ella fosse prima da
Lucifero vinta e fatta sua schiava: ma più presto
fu ragionevole che fosse esente da ogni macchia e da ogni
soggezione al nemico. Cercò il superbo, siccome avea
già infettato col suo veleno tutto il genere umano,
così anche d'infettare la purissima anima di questa
Vergine. Ma sia sempre lodata la divina bontà, che
la prevenne a questo fine con tanta grazia, che restando
ella libera da ogni reato di colpa, così poté
abbattere e confonder la sua superbia, come dice sant'Agostino
o chi altro sia l'autor del commento nella Genesi: Cum peccati
originalis caput sit diabolus, tale caput Maria contrivit,
quia nulla peccati subiectio ingressum habuit in animam
Virginis, et ideo ab omni macula immunis fuit (in cit. loc.
Gen.).10 E più chiaramente S. Bonaventura: Congruum
erat ut B. Virgo Maria, per quam aufertur nobis opprobrium,
vinceret diabolum, ut nec ei succumberet ad modicum (In
3, dist. 3, art. 2, qu. 2).11 Ma sopra tutto convenne principalmente
all'Eterno Padre che rendesse illesa questa sua figlia dal
peccato di Adamo, perché la destinava per madre del
suo Unigenito. Tu ante omnem creaturam in mente Dei praeordinata
fuisti, ut Deum ipsum hominem procreares, parla S. Bernardino
da Siena (Serm. 51, cap. 4).12 Se non per altro motivo dunque,
almeno per onor del suo Figlio ch'era Dio, fu ragione che
'l Padre la creasse pura da ogni macchia. Dice S. Tommaso
l'Angelico che tutte le cose che sono ordinate a Dio, debbono
esser sante e monde da ogni lordura: Sanctitas illis rebus
attribuitur quae in Deum sunt ordinatae (1 p., q. 36, art.
1).13 Che perciò Davide, designando il tempio di
Gerosolima con quella magnificenza che si conveniva al Signore,
dicea: Neque enim homini praeparatur habitatio, sed Deo
(I Par. XXIX, 1). Or quanto più dobbiamo ragionevolmente
credere che 'l sommo Fattore, destinando Maria per essere
la madre del suo medesimo Figlio, la dovette adornare nell'anima
di tutti i pregi più belli, acciocché fosse
degna abitazione d'un Dio? Omnium artifex Deus - afferma
il B. Dionigi Cartusiano - Filio suo dignum habitaculum
fabricaturus, eam omnium gratificantium charismatum [plenitudine]
adornavit (L. 2, de laud. Virg., art. 2).14 E la stessa
S. Chiesa di ciò ne assicura attestando che Dio apparecchiò
il corpo e l'anima della Vergine, per essere degno albergo
in terra del suo Unigenito: Omnipotens sempiterne Deus,
così prega la S. Chiesa, qui gloriosae Virginis et
Matris Mariae corpus et animam, ut dignum Filii tui habitaculum
effici meretur, Spiritu Sancto cooperante, praeparasti,
etc.15 Si sa che 'l primo pregio de' figli è di nascere
da padri nobili: Gloria filiorum patres eorum (Prov. XVII,
6). Ond'è che più si tollera nel mondo lo
sfregio d'esser riputato scarso di beni e di dottrina, che
vile di nascita; mentre il povero può farsi ricco
colla sua industria, l'ignorante può farsi dotto
collo studio, ma chi nasce vile difficilmente può
giungere a diventare nobile; e se mai vi giungesse, sempre
potrà rinfacciarglisi l'antica ed originaria sua
macchia. Come dunque possiamo pensare che Dio, potendo far
nascere il Figlio da una madre nobile, con preservarla dalla
colpa, l'abbia voluto far nascere da una madre infetta dal
peccato, permettendo che Lucifero avesse potuto sempre rinfacciargli
l'obbrobrio d'esser nato da una madre sua schiava e nemica
di Dio? No, che 'l Signore ciò non permise: ma ben
provvide all'onor del suo Figlio con far che la sua madre
fosse stata sempre immacolata, affinché fosse una
madre qual si conveniva ad un tal Figlio. Così ci
attesta la Chiesa greca: Providentia singulari perfecit,
ut SS. Virgo ab ipso vitae suae principio tam omnino exsisteret
pura, quam decebat illam quae Christo digna mater exsisteret
(In Men., die 25 martii).16 È assioma comune fra'
Teologi, non essere stato mai conceduto alcun dono ad alcuna
creatura, di cui non sia stata anche arricchita la B. Vergine.
Ecco come parla S. Bernardo: Quod vel paucis mortalium constat
esse collatum, fas certe non est suspicari tantae Virgini
fuisse negatum (Epist. 174).17 E S. Tommaso da Villanova:
Nihil umquam alicui sanctorum concessum est, quod a principio
vitae cumulatius non praefulgeat in Maria (Serm. 2, de Ass.).18
Ed essendo vero che tra la Madre di Dio ed i servi di Dio
vi è una distanza infinita, secondo il celebre detto
di S. Giovanni Damasceno: Matris Dei et servorum Dei infinitum
est discrimen (Or. 1 de Ass.);19 certamente dee supporsi,
come insegna San Tommaso, che Dio abbia conferiti privilegi
di grazia in ogni genere maggiori alla Madre che a' servi:
Maiora in quovis genere privilegia gratiae deferenda sunt
Matri Dei, quam servis (3 p., q. 27, art. 2).20 Or ciò
supposto, ripiglia S. Anselmo, il gran difensore di Maria
immacolata, e dice: Impotensne fuit sapientia Dei mundum
habitaculum condere, remota omni labe conditionis humanae?
(Serm. de Concept.): Forse non poté la divina Sapienza
apparecchiare al suo Figlio un ospizio mondo, con preservarlo
da ogni macchia del genere umano? Ha potuto già Dio
- seguita a parlare S. Anselmo - conservare illesi gli angeli
del cielo nella rovina di tanti, e non ha potuto poi preservar
la Madre del Figlio, e la regina degli angeli dalla comune
caduta degli uomini? Angelos, aliis peccantibus, a peccato
reservavit; et Matrem ab aliorum peccatis exsortem servare
non potuit? (Loc. cit.).21 Ha potuto Dio, io aggiungo, dar
la grazia anche ad un'Eva di venir al mondo immacolata,
e poi non ha potuto darla a Maria? Ah no, che Dio ha potuto
ben farlo e l'ha fatto; mentre con ogni ragione conveniva,
come dice lo stesso S. Anselmo, che quella Vergine, che
Dio disponea di dare per Madre all'unico suo Figlio, fosse
adorna di una purità,22 che non solo avanzasse quella
di tutti gli uomini e di tutti gli angeli, ma fosse la maggiore
che può intendersi dopo Dio: Decens erat, ut ea puritate,
qua maior sub Deo nequit intelligi, Virgo illa niteret,
cui Deus Pater unicum sibi Filium dare disponebat (Dict.
lib. de Conc.).23 E più chiaro S. Gio. Damasceno:
Cum Virginis una cum corpore animam conservasset, ut eam
decebat, quae Deum in sinu suo exceptura erat: sanctus enim
ipse cum sit, in sanctis requiescit (Lib. 4, de fid. ort.,
c. 15).24 Sicché ben poté dire l'Eterno Padre
a questa Figlia diletta: Sicut lilium inter spinas, sic
amica mea inter filias (Cant. II, 2): Figlia, fra tutte
le altre mie figlie tu sei come giglio tra le spine, giacché
quelle sono tutte macchiate dal peccato, ma tu fosti sempre
immacolata e sempre amica.
Punto
II.
In
secondo luogo convenne al Figlio di preservar Maria dalla
colpa, come sua madre. A tutti gli altri figli non si concede
di potersi sceglier la madre secondo il lor piacere; ma
se a taluno ciò mai si concedesse, chi sarebbe quello
che potendo aver per madre una regina, la volesse schiava?
potendo averla nobile, la volesse villana? potendo averla
amica di Dio, la volesse nemica? Se dunque il solo Figliuolo
di Dio poté eleggersi la madre conforme gli piaceva,
ben dee tenersi per certo che se la scegliesse qual conveniva
ad un Dio. Così parla S. Bernardo: Nascens de homine
Factor hominum talem sibi debuit eligere matrem, qualem
se decere sciebat (Hom. 3, sup. Miss.).25 Ed essendo ben
decente ad un Dio purissimo l'avere una madre pura da ogni
colpa, tale appunto se la fece, afferma S. Bernardino da
Siena con quelle parole: Tertio fuit sanctificatio maternalis,
et haec removet omnem culpam originalem. Haec fuit in B.
Virgine: sane Deus talem tam nobilitate naturae, quam perfectione
gratiae condidit matrem, qualem eum decebat habere suam
matrem (Tom. 2, serm. 51, c. 1).26 Al che fa ciò
che scrisse l'Apostolo: Talis enim decebat ut nobis esset
pontifex sanctus, innocens, impollutus, segregatus a peccatoribus,
etc. (Hebr. VII, [26]). Nota qui un dotto autore che secondo
S. Paolo fu decente che 'l nostro Redentore non solo fosse
segregato da' peccati, ma anche da' peccatori, conforme
spiega S. Tommaso: Oportuit eum qui peccata venit tollere,
esse segregatum a peccatoribus, quantum ad culpam cui Adam
subiacuit (3 p., q. 4, art. 6).27 Ma come Gesù Cristo
potea chiamarsi segregato da' peccatori, avendo una madre
peccatrice? Dice S. Ambrogio: Non de terra, sed de caelo
vas sibi hoc, per quod descenderet, Christus elegit, et
sacravit templum pudoris (De Inst. Virg., c. 5).28 Allude
il santo al detto di S. Paolo: Primus homo de terra, terrenus:
secundus homo de caelo, caelestis (I Cor. XV, [47]). S.
Ambrogio chiama la divina Madre Vaso celeste, non perché
Maria non fosse terrena per natura, come han sognato gli
eretici; ma celeste per grazia, poich'ella fu superiore
agli angeli del cielo in santità e purità,
come si conveniva ad un re della gloria, che doveva abitar
nel suo seno, secondo rivelò il Battista a santa
Brigida: Non decuit regem gloriae iacere nisi in vase purissimo
et electissimo, prae omnibus angelis et hominibus (Rev.
l. I, c. 17).29
Al che s'unisce quel che lo stesso Eterno Padre disse alla
medesima santa: Maria fuit vas mundum et non mundum. Mundum,
quia tota pulchra: sed non mundum, quia de peccatoribus
nata est; licet sine peccato concepta, ut Filius meus de
ea sine peccato nasceretur (Lib. V, c. 13).30 E notinsi
queste ultime parole, cioè che Maria fu senza colpa
conceputa, acciocché da lei senza colpa nascesse
il divin Figlio. Non già che Gesù Cristo fosse
stato capace di contrarre la colpa, ma affinché egli
non avesse l'obbrobrio di avere una madre infetta dal peccato
e schiava del demonio.
Dice lo Spirito Santo che l'onore del padre è la
gloria del figlio, e 'l disonore del padre è l'obbrobrio
del figlio: Gloria enim hominis est honor patris sui, et
dedecus filii pater sine honore (Eccli. III, 13).31 Che
però dice S. Agostino (Serm. de Ass. B.V.) che Gesù
preservò il corpo di Maria dal corrompersi dopo la
morte, poiché ridondava in suo disonore che fosse
guasta dalla putredine quella carne verginale di cui egli
s'era già vestito: Putredo namque humanae est opprobrium
conditionis, a quo cum Iesus sit alienus, natura Mariae
excipitur; caro enim Iesu caro Mariae est (Serm. de Ass.
B.V.).32 Or se sarebbe stato obbrobrio di Gesù Cristo
nascere da una madre che avesse avuto un corpo soggetto
alla putredine della carne, quanto più il nascere
da una madre che avesse avuta l'anima infetta dalla putredine
del peccato? Oltrechè, essendo vero che la carne
di Gesù è la stessa che quella di Maria, in
tal maniera - come soggiunge ivi lo stesso santo - che la
carne del Salvatore anche dopo la sua risurrezione è
restata la stessa ch'egli prese dalla Madre: Caro Christi
caro est Mariae, et quamvis gloria resurrectionis fuerit
glorificata, eadem tamen mansit quae de Maria sumpta est
(Loc. cit.).33 Onde disse S. Arnoldo Carnotense: Una est
Mariae et Christi caro; atque adeo Filii gloriam cum Matre
non tam communem iudico, quam eamdem (De laud. Virg.).34
Or essendo ciò vero, se mai la B. Vergine fosse stata
conceputa in peccato, benché il Figlio non ne avrebbe
contratta la macchia del peccato, nulladimeno sempre gli
sarebbe stata una certa macchia l'aver seco unita la carne
un tempo infetta dalla colpa, vaso d'immondizia, e soggetta
a Lucifero.
Maria non solo fu madre, ma degna madre del Salvatore. Così
la chiamano tutti i Santi Padri. S. Bernardo: Tu sola inventa
es digna, ut in tua virginali aula Rex regum primam sibi
mansionem eligeret (In depr. ad Virg.).35 S. Tommaso da
Villanova: Antequam conciperet, iam idonea erat, ut esset
Mater Dei (Serm. 3, de Nat. Virg.).36 La stessa S. Chiesa
ci attesta che la Vergine meritò d'esser madre di
Gesù Cristo: B. Virgo, cuius viscera meruerunt portare
Christum Dominum (Resp. 1, noct. 2, in Nat. Mar.). Il che
spiegando S. Tommaso d'Aquino, dice: B. Virgo dicitur meruisse
portare Dominum omnium, non quia meruit ipsum incarnari,
sed quia meruit ex gratia sibi data illum puritatis et sanctitatis
gradum, ut congrue posset esse Mater Dei (3 p., q. 2, a.
11, ad 3).37 Dice dunque l'Angelico che Maria non già
poté meritare l'incarnazione del Verbo, ma colla
divina grazia meritò tal perfezione, che la rendesse
degna Madre d'un Dio, secondo quel che ne scrisse anche
S. Pier Damiani: Singularis eius sanctitas ex gratia hoc
promeruit, quod susceptione Dei singulariter iudicata est
digna (De Ass., serm. 2).38
Or ciò supposto che Maria fu degna Madre di Dio,
quale eccellenza mai, dice S. Tommaso da Villanova, e qual
perfezione a lei non si convenne? Quae autem excellentia,
quae perfectio decuit eam, ut esset Mater Dei? (Serm. 3,
de Nat. Virg.)39
Insegna lo stesso dottore Angelico che quando Dio elegge
taluno a qualche dignità, lo rende ancora idoneo
a quella; onde dice che Dio avendo eletta Maria per sua
madre, certamente ne la rendette ancora degna colla sua
grazia: Beata autem Virgo fuit electa divinitus ut esset
Mater Dei; et ideo non est dubitandum quin Deus per suam
gratiam eam ad hoc idoneam reddiderit iuxta illud: Invenisti
gratiam apud Dominum: Ecce concipies, etc. Luc. I (3 p.,
q. 27, a. 4). E da ciò ricava il santo che la Vergine
non commise mai alcun peccato attuale, neppur veniale; altrimenti,
dice, ella non sarebbe stata degna Madre di Gesù
Cristo, poiché l'ignominia della Madre sarebbe stata
anche del Figlio, avendo una peccatrice per madre: Non fuisset
idonea Mater Dei, si peccasset aliquando, quia ignominia
matris ad Filium redundasset (Loc. cit.).40 Or se Maria,
peccando con un sol veniale, che non priva già l'anima
della divina grazia, non sarebbe stata Madre idonea di Dio;
quanto più se Maria fosse stata rea della colpa originale,
la quale l'avrebbe renduta nemica di Dio e schiava del demonio?
Che perciò S. Agostino disse in quella sua celebre
sentenza che parlando di Maria non volea far parola di peccati,
per onore di quel Signore ch'ella meritò per Figlio
e per cui ebbe la grazia di vincere il peccato per ogni
parte: Excepta itaque S. Virgine Maria, de qua propter honorem
Domini nullam prorsus, cum de peccatis agitur, habere volo
quaestionem. Unde enim scimus quod ei plus gratiae collatum
fuerit ad vincendum ex omni parte peccatum, quae concipere
et parere meruit eum, quem constat nullum habuisse peccatum
(De Nat. et grat. contr. Pel., t. 7, c. 36).41
Sicché dobbiamo tener per certo che 'l Verbo Incarnato
si elesse la madre quale gli conveniva, e di cui non se
ne avesse a vergognare, come parla S. Pier Damiani: Christus
talem matrem sibi elegit, quam meruit habere, de qua non
erubesceret.42 E parimente S. Proclo: Intra viscera, quae
citra ullam sui dedecoris notam creaverat, habitavit (Or.
de Nat. Dom.).43 Non fu già d'obbrobrio a Gesù
il sentirsi chiamar dagli Ebrei figlio di Maria per disprezzo,
come figlio di una povera donna: Nonne mater eius dicitur
Maria? (Matth. XIII, 55), mentr'egli venne in terra a dar
esempi d'umiltà e di pazienza. Ma senza dubbio all'incontro
gli sarebbe stato d'obbrobrio, se da' demoni avesse potuto
sentirsi dire: Nonne mater eius exstitit peccatrix? E che
forse egli non è nato da una madre peccatrice ed
un tempo nostra schiava? Anche indecenza sarebbe stata il
nascere Gesù Cristo da una donna deforme e storpiata
di corpo, o pure nel corpo invasata da' demoni. Ma quanto
più poi il nascere da una donna deforme un tempo
nell'anima, e nell'anima invasata da Lucifero?
Ah che questo Dio ch'è la stessa Sapienza ben seppe
fabbricarsi in terra quale gli si conveniva quella casa
dove doveva abitare: Sapientia aedificavit sibi domum (Prov.
IV, 1). Sanctificavit tabernaculum suum Altissimus... Adiuvabit
eam Deus mane diluculo (Ps. XLV, [5, 6]). Il Signore, dice
Davide, santificò questa sua abitazione mane diluculo,
cioè dal principio di sua via, per renderla degna
di sé; poiché ad un Dio santo non conveniva
eleggersi una casa che non fosse santa: Domum tuam decet
sanctitudo (Ps. XCII, [5]). E se egli si protesta che non
entrerà mai ad abitare in un'anima di mala volontà
e in un corpo soggetto a' peccati: In malevolam animam non
introibit sapientia, nec habitabit in corpore subdito peccatis
(Sap. I, [4]); come mai possiamo pensare che il Figlio di
Dio abbia eletto d'abitare nell'anima e nel corpo di Maria,
senza prima santificarla e preservarla da ogni sozzura di
peccato; giacché, siccome insegna S. Tommaso, il
Verbo Eterno abitò non solo nell'anima, ma anche
nell'utero di Maria: Dei Filius in ipsa habitavit, non solum
in anima, sed etiam in utero (3 p., q. 27, a. 4).44 - Canta
la S. Chiesa: Signore, voi non avete avuto orrore di abitare
nell'utero della Vergine: Non horruisti Virginis uterum.45
Sì, perché un Dio avrebbe avuto orrore d'incarnarsi
nel seno di una Agnese, d'una Geltrude, d'una Teresa; poiché
queste vergini, benché sante, furono non pertanto
un tempo macchiate dal peccato originale; ma non ebbe poi
orrore di farsi uomo nel seno di Maria, perché questa
Vergine prediletta fu sempre pura da ogni neo di colpa e
non mai posseduta dal nemico serpente. Onde scrisse S. Agostino:
Nullam digniorem domum sibi Filius Dei aedificavit, quam
Mariam, quae numquam fuit ab hostibus capta, neque suis
ornamentis spoliata.46
All'incontro, dice S. Cirillo Alessandrino, chi mai ha inteso
che un architetto s'abbia per suo uso fabbricata una casa,
e poi n'abbia conceduto il primo possesso al principal suo
nemico? Quis umquam audivit architectum qui sibi domum aedificavit,
eius occupationem et possessionem primo suo inimico cessisse?
(In Conc. Eph., n. 6).47 Sì, perché quel Signore,
ripiglia S. Metodio, che ci ha dato il precetto d'onorare
i genitori, non ha voluto egli, facendosi uomo come noi,
lasciar di osservarlo, con dare alla sua Madre ogni grazia
ed onore: Qui dixit, honora patrem et matrem, ut decretum
a se promulgatum servaret, omnem Matri gratiam et honorem
impendit (Or. in Hypap.).48 Perciò dice sant'Agostino
che dee certamente credersi che Gesù Cristo abbia
preservato dalla corruzione il corpo di Maria dopo la morte,
come di sopra si è detto, giacché, se egli
non l'avesse fatto, non avrebbe osservata la legge, la quale
sicut honorem matris praecipit, ita inhonorationem damnat
(Serm. de Ass. B.V.).49 Or quanto meno avrebbe atteso Gesù
all'onor di sua Madre, se non l'avesse preservata dalla
colpa di Adamo? Ben peccherebbe quel figlio, dice il P.
Tommaso d'Argentina agostiniano, che potendo preservar la
madre dal peccato originale, non lo facesse; or quello che
sarebbe a noi peccato - dice il suddetto autore - dee credersi
non essere stato decente al Figlio di Dio, che potendo render
la Madre immacolata, non l'abbia fatto.50 Ah no, soggiunge
il Gersone: Cum tu summus princeps velis habere Matrem,
illi certe debebis honorem. Nunc autem appareret illam legem
non bene adimpleri, si in abominationem peccati originalis
permitteres illam quae esse debet habitaculum totius puritatis
(Serm. de Conc. B. Mar.).51
In oltre si sa che 'l divin Figlio venne al mondo più
per redimer Maria, che tutti gli altri uomini, come scrisse
S. Bernardino il Senese: Christus plus pro redimenda Virgine
venit, quam pro omni alia creatura.52 Ed essendoché
vi son due modi di redimere, come insegna S. Agostino:53
uno con sollevare il già caduto, l'altro con prevedere
che quegli non cada: Duplex est redimendi modus, unus redimendo
lapsum, alter redimendo non lapsum, ne cadat. E senza dubbio
questo è il modo più nobile: Nobilius redimitur
cui providetur ne cadat, quam ut lapsus erigatur (S. Anton.),54
perché in tal modo si evita anche quel danno o quella
macchia che sempre ne contrae l'anima dalla caduta fatta.
Quindi in tal più nobile modo, qual si conveniva
alla Madre d'un Dio, dee credersi che fu redenta Maria,
come parla S. Bonaventura: Credendum est enim quod novo
sanctificationis genere in eius conceptionis primordio Spiritus
Sanctus eam a peccato originali - non quod infuit, sed quod
infuisset - redemit, atque singulari gratia praeservavit
(Serm. 2, de Ass.).55 Questo sermone prova esser veramente
del S. Dottore, Frassen (Scot. Acad., to. 8, a. 3, sect.
3, q. 1, § 5).56 Sul che elegantemente scrisse il cardinal
Cusano: Alii liberatorem, Virgo sancta praeliberatorem habuit:57
Altri hanno avuto il Redentore, che gli ha liberati dal
peccato già contratto; ma la Santa Vergine ebbe il
Redentore, perché figlio, che la liberò dal
contrarre il peccato.
In somma per conclusione di questo punto, dice Ugone di
S. Vittore che dal frutto si conosce l'albero. Se l'Agnello
fu sempre immacolato, sempre immacolata dovette essere ancora
la Madre: Talis Agnus, qualis mater Agni; quoniam omnis
arbor ex fructu suo cognoscitur (Coll. 3, de Verb. Inc.).58
Onde questo medesimo Dottore salutava Maria chiamandola:
O digna digni: O degna madre d'un degno figlio; e volea
dire che non altri che Maria era degna madre d'un tal Figlio,
e non altri che Gesù era degno figlio d'una tal Madre:
O digna digni - e siegue a dire - formosa pulchri, excelsa
Altissimi, Mater Dei (Hug. de S. Vict., serm. de Ass.).59
Lattate dunque - diciamole con S. Idelfonso - lattate, o
Maria, il vostro Creatore; lattate colui che vi fece, e
tal vi fece pura e perfetta, che meritaste ch'egli da voi
prendesse l'essere umano: Lacta o Maria, Creatorem tuum,
lacta eum qui te fecit, et qui talem fecit te, ut ipse fieret
ex te (Serm. de Nat. Virg.).60
Punto
III.
Se
dunque al Padre convenne preservar Maria dal peccato come
sua figlia, ed al Figlio come sua madre, benanche allo Spirito
Santo convenne preservarla come sua sposa.
Maria, dice S. Agostino, fu quella sola che meritò
d'esser chiamata madre e sposa di Dio: Haec est quae sola
meruit mater et sponsa vocari (Serm. de Ass.).61 Poiché
asserisce S. Anselmo che 'l Divino Spirito venne già
corporalmente in Maria, ed arricchendola di grazia sopra
tutte le creature, in lei riposò e fe' regina del
cielo e della terra la sua sposa: Ipse Spiritus Dei, ipse
amor Patris et Filii corporaliter venit in eam, singularique
gratia prae omnibus in ipsa requievit, et reginam caeli
et terrae fecit sponsam suam (De Ex. Virg., c. 4).62 Dice
che venne in lei corporalmente in quanto all'effetto, poiché
venne a formar dal suo corpo immacolato l'immacolato corpo
di Gesù Cristo, siccome già l'Arcangelo le
predisse: Spiritus Sanctus superveniet in te (Luc. I, [35]).
Che perciò, dice S. Tommaso, chiamasi Maria tempio
del Signore, sacrario dello Spirito Santo, perché
per opera dello Spirito Santo fu fatta madre del Verbo Incarnato:
Unde dicitur templum Domini, sacrarium Spiritus Sancti,
quia concepit ex Spiritu Sancto (Opusc. 8).63
Or se un eccellente pittore avesse mai a sortir la sua sposa
bella o deforme, qual egli medesimo se la dipingesse, qual
diligenza ei mai non porrebbe a farla quanto più
bella potesse? Chi dunque può dire che lo Spirito
Santo abbia operato altrimenti con Maria, che, potendo egli
stesso farsi questa sua sposa tutta bella quale gli conveniva,
non l'abbia fatto? No, che così gli convenne e così
ha fatto, come attestò il medesimo Signore, quando
lodando Maria le disse: Tota pulchra es, amica mea, et macula
non est in te (Cant. IV, 7). Le quali parole dicono S. Idelfonso64
e S. Tommaso65 che propriamente di Maria s'intendono, come
riferisce Cornelio a Lapide sul detto passo;66 e S. Bernardino
da Siena (To. 2, serm. 52)67 con S. Lorenzo Giustiniani
(Serm. de Nat. Virg.)68 asseriscono che s'intendono le parole
citate precisamente della sua immacolata Concezione; onde
l'Idiota le dice: Tota pulchra es, Virgo gloriosissima,
non in parte, sed in toto; et macula peccati sive mortalis,
sive venialis, sive originalis, non est in te (In Contempl.
B.V., c. 3).69
Lo stesso significò lo Spirito Santo, quando chiamò
questa sua sposa orto chiuso e fonte segnato: Hortus conclusus,
soror mea sponsa, hortus conclusus, fons signatus (Cant.
IV, 12). Maria appunto, dice S. Girolamo, fu quest'orto
chiuso e fonte suggellato; poiché in lei non entrarono
mai i nemici ad offenderla, ma sempre ella ne fu illesa,
restando santa nell'anima e nel corpo: Haec est hortus conclusus,
fons signatus, ad quam nulli potuerunt doli irrumpere, nec
praevalere fraus inimici; sed permansit sancta mente et
corpore. Così S. Girolamo (Ep. 10, ad Eust., de Ass.).70
E similmente S. Bernardo disse, parlando colla B. Vergine:
Hortus conclusus tu es, quem ad deflorandum manus peccatorum
numquam introivit (V. in loc. cit. Cant. 4).71 Sappiamo
che questo divino Sposo amò più Maria che
tutti gli altri santi ed angeli insieme uniti, come asserisce
il P. Suarez72 con S. Lorenzo Giustiniani ed altri.73 Egli
sin dal principio l'amò e l'esaltò nella santità
sopra di tutti, com'espresse Davide: Fundamenta eius in
montibus sanctis; diligit Dominus portas Sion super omnia
tabernacula Iacob... Homo natus est in ea, et ipse fundavit
eam altissimus (Ps. LXXXVI, [1, 2, 5]). Parole che tutte
significano che Maria fu santa sin dalla sua Concezione.
Lo stesso significa ciò che le disse il medesimo
Spirito Santo in altri luoghi. Multae filiae congregaverunt
divitias, tu supergressa es universas (Prov. XXXI, [29]).
Se Maria ha superati tutti in ricchezze della grazia, dunque
ha avuto ancora la giustizia originale, come l'ebbero Adamo
e gli angeli. Adolescentularum non est numerus: una est
columba mea, perfecta mea - l'ebreo legge, integra, immaculata
mea - una est matris suae (Cant. VI, [7, 8]).74 Tutte l'anime
giuste son figlie della divina grazia, ma fra queste Maria
fu la colomba senza fiele di colpa, la perfetta senza macchia
d'origine, l'una conceputa in grazia. Quindi è che
l'angelo, prima ch'ella fosse Madre di Dio, già la
trovò piena di grazia e così la salutò:
Ave, gratia plena. Sulle quali parole scrisse Sofronio che
agli altri santi la grazia si dà in parte, ma alla
Vergine fu data tutta: Bene gratia plena dicitur, quia ceteris
per partes praestatur, Mariae vero simul se tota infudit
plenitudo gratiae (Serm. de Ass. B.V.).75 Talmenteché
dice S. Tommaso che la grazia non solo fe' santa l'anima,
ma benanche la carne di Maria, acciocché di quella
avesse indi potuto la Vergine vestirne il Verbo Eterno:
Anima B. Virginis ita fuit plena, quod ex ea refudit gratiam
in carnem, ut de ipsa conciperet Deum (Opusc. 8).76 Or tutto
ciò conduce ad intendere che Maria sin dalla sua
concezione dallo Spirito Santo fu fatta ricca e piena della
divina grazia, come argomenta Pietro Cellense: Simul in
ea collecta est gratiae plenitudo, quia ab exordio suae
conceptionis aspersione Spiritus Sancti tota deitatis gratia
est superfusa (Lib. de Panib., c. 10).77 Onde dice S. Pier
Damiani: A Deo electam et praeelectam totam eam rapturus
erat sibi Spiritus Sanctus (Serm. de Ann.).78 Rapturus,
per ispiegare il santo la velocità del Divino Spirito
in prevenire e far sua questa sposa, prima che Lucifero
la possedesse.
Voglio finalmente chiudere questo discorso, in cui mi son
diffuso più che negli altri, per ragione che la nostra
minima Congregazione ha per sua principal protettrice la
SS. Vergine Maria appunto sotto questo titolo della sua
Immacolata Concezione: voglio, dico, finire con dichiarare
in breve quali siano i motivi che mi fan certo, ed a mio
parere dovrebbero far certo ognuno di questa sentenza così
pia e di tanta gloria della divina Madre, ch'ella sia stata
immune dalla colpa originale.
Vi sono molti Dottori ch'anzi difendono che Maria sia stata
esente dal contrarre anche il debito del peccato; come sono
il cardinal Galatino (De arca, l. 7, c. 18), il cardinal
Cusano (Lib. 8, exercit. 8), De Ponte (L. 2, Cant., ex.
10), Salazar (De V. Conc., c. 7, § 7), il Caterino
(De pecc. orig., c. ult.), il Novarino (Umbra Virg., c.
10, exc. 28), Viva (P. 8, d. 1, q. 2, a. 3), De Lugo, Egidio,
Richelio, ed altri.79 Or questa opinione è ben ella
probabile; poiché, s'è vero che nella volontà
di Adamo come capo degli uomini furono incluse le volontà
di tutti, secondo probabilmente tengono Gonet (Man., to.
3, tr. 5, c. 6, § 2), Habert (T. 3, de pecc., c. 7),80
ed altri, fondati sul testo di S. Paolo: Omnes in Adam peccaverunt
(Rom. V);81 se ciò dunque è probabile, probabile
benanche è che Maria non abbia contratto il debito
del peccato: mentre avendola Dio molto distinta nella grazia
dal comune degli uomini, dee piamente credersi che nella
volontà di Adamo non abbia inclusa quella di Maria.
Questa opinione è solamente probabile, ed a questa
io aderisco come più gloriosa per la Signora mia.
Ma poi tengo per certa la sentenza che Maria non ha contratto
il peccato di Adamo; siccome la tengono per certa, anzi
per prossimamente definibile di fede, come la chiamano il
cardinale Everardo (In exam. theol.), Duvallio (I-II, qu.
2, de pecc.), Rainaldo (Piet. Lugd., n. 29), Lossada (Disc.
Th. de Imm. Conc.), Viva (Qu. Prod. ad Trut.), ed altri
molti.82 Lascio pertanto le rivelazioni che confermano la
suddetta sentenza, specialmente quelle fatte a S. Brigida,
approvate già dal cardinale Torrecremata e da quattro
Sommi Pontefici, come si legge nel libro sesto di dette
rivelazioni in più luoghi (al cap. 12, 49 e 55);83
ma a patto veruno lasciar non posso di notar qui le sentenze
de' SS. Padri su questo punto, per dimostrare quanto essi
sono stati uniformi in accordar tale privilegio alla divina
Madre. S. Ambrogio dice: Suscipe me non ex Sara, sed ex
Maria, ut incorrupta sit virgo, sed virgo per gratiam ab
omni integra labe peccati (Serm. 22, in Ps. 118).84 Origene
parlando di Maria dice: Nec serpentis venenosis afflatibus
infecta est (Hom. I).85 S. Efrem: Immaculata, et ab omni
peccati labe alienissima (Tom. 5, or. ad Dei Gen.).86 S.
Agostino sulle parole dell'Angelo, Ave, gratia plena, scrisse:
Quibus ostendit ex integro - nota ex integro - iram primae
sententiae exclusam, et plenam benedictionis gratiam restitutam
(Serm. 11, in Nat. Dom.).87 S. Girolamo: Nubes illa non
fuit in tenebris, semper in luce (In Ps. 77).88 S. Cipriano
o chi altro ne sia l'autore: Nec sustinebat iustitia, ut
illud vas electionis communibus laxaretur iniuriis, quoniam
plurimum a ceteris distans natura communicabat, non culpa
(Lib. de card. Chr. oper., de Nat.).89 Sant'Anfilochio:
Qui antiquam virginem sine probro condidit, ipse et secundam
sine nota et crimine fabricatus est (Tr. de Deip.).90 Sofronio:
Virginem ideo dici immaculatam, quia in nullo corrupta est
(In. Ep., ap. 6 Syn., t. 3, p. 307).91 S. Idelfonso: Constat
eam ab originali peccato fuisse immunem (Contr. Disp. de
Virg. Mar.).92 S. Gio. Damasceno: Ad hunc paradisum serpens
aditum non habuit (Or. 2, de Nat. Mar.).93 S. Pier Damiani:
Caro Virginis ex Adam sumpta maculas Adam non admisit (Serm.
de Ass. V.).94 S. Brunone: Haec est incorrupta terra illa,
cui benedixit Dominus: ab omni propterea peccati contagione
libera (In Ps. 101). 95 S. Bonaventura: Domina nostra fuit
plena gratia praeveniente in sua sanctificatione, gratia
scilicet praeservativa contra foeditatem originalis culpae
(Serm. 2, de Assumpt.).96 S. Bernardino da Siena: Non enim
credendum est quod ipse Filius Dei voluerit nasci ex Virgine
et sumere eius carnem quae esset maculata aliquo originali
peccato (Tom. 3, serm. 49).97 San Lorenzo Giustiniani: Ab
ipsa conceptione fuit in benedictionibus praeventa (Serm.
de Ann.).98 L'Idiota su quelle parole, Invenisti gratiam,
dice: Gratiam singularem, o dulcissima Virgo, invenisti,
quia fuerunt in te ab originali labe praeservatio, etc.
(Cap. 6).99 E lo stesso dicono tanti altri Dottori. Ma i
motivi che finalmente della verità di questa pia
sentenza assicurano son due. Il primo si è il consentimento
universale su questo punto de' fedeli. Attesta il P. Egidio
della Presentazione (De praes. Virg., q. 6, a. 4) che tutti
gli Ordini religiosi seguitano la detta sentenza;100 e dello
stesso Ordine di S. Domenico, dice un moderno autore, benché
siano 92 scrittori per la contraria, nulladimeno 136 sono
per la nostra.101 Ma sopra tutto dee persuaderci che la
nostra pia sentenza sia conforme al comun sentimento de'
Cattolici, ciò che ne attesta il Papa Alessandro
VII nella sua celebre bolla, Sollicitudo omnium ecclesiarum,
uscita sin dall'anno 1661, in cui si dice: Aucta rursus
et propagata fuit pietas haec et cultus erga Deiparam...
ita ut, accedentibus Academiis ad hanc sententiam - cioè
alla pia - iam fere omnes Catholici eam complectantur.102
Ed in fatti questa sentenza è difesa dalle accademie
della Sorbona, di Alcalà, di Salamanca, di Coimbra,
di Colonia, di Magonza, di Napoli, e da altre molte, in
cui ciascun laureato si obbliga con giuramento alla difesa
di Maria Immacolata. Di questo argomento, cioè del
comun senso de' fedeli, sopra tutto s'avvale a provarla
il dotto Petavio (Tom. 5, p. 2, l. 14, c. 2, n. 10);103
il quale argomento, scrive il dottissimo vescovo D. Giulio
Torni (In adn. ad Aest., l. 2, dist. 3, § 2) che non
può non convincere, mentre in verità, se non
altro che 'l comun consentimento de' fedeli ci rende certi
della santificazione di Maria nell'utero, e della sua Assunzione
in cielo in anima e corpo; perché poi questo stesso
comun sentimento de' fedeli non ci ha da render certi della
sua Concezione immacolata?104 L'altro motivo più
forte del primo, che ne fa certi dell'esenzione della Vergine
dalla macchia originale, è la celebrazione ordinata
dalla Chiesa universale della sua Concezione immacolata.
E circa di ciò io vedo da una parte che la Chiesa
celebra il primo istante, quando fu creata la di lei anima
ed infusa al corpo, come dichiara Alessandro VII nella bolla
mentovata, in cui si esprime darsi dalla Chiesa alla Concezione
di Maria quello stesso culto che le dà la pia sentenza,
la quale la vuol conceputa senza la colpa originale.105
Dall'altra parte intendo esser certo che la Chiesa non può
celebrare cosa non santa, secondo gli oracoli di S. Leone
Papa (Ep. Decr. 4, c. 2)106 e di S. Eusebio pontefice: In
sede apostolica extra maculam semper est catholica servata
religio (Decr., 24, q. 1, c. In sede);107 e come insegnano
tutt'i Teologi con S. Agostino (Serm. 95 et 113),108 S.
Bernardo (Ep. ad Can. Lugd.),109 e S. Tommaso, il quale
per provare che Maria fu santificata prima di nascere, di
questo argomento appunto si serve, cioè della celebrazione
che fa la Chiesa di sua nascita, e perciò dice: Ecclesia
celebrat nativitatem B. Virginis; non autem celebratur festum
in Ecclesia nisi pro aliquo sancto; ergo B. Virgo fuit in
utero sanctificata (3 p., q. 27, a. 2).110 Or s'è
certo, come dice l'Angelico, che Maria fu santificata nell'utero,
perché così la S. Chiesa celebra la sua nascita;
perché poi non abbiamo da tenere per certo che Maria
fu preservata dal peccato originale fin dal primo istante
di sua Concezione, or che sappiamo che in questo senso la
stessa Chiesa ne celebra la festa?
In conferma poi di questo gran privilegio di Maria son note
già le grazie innumerabili e prodigiose che il Signore
si compiace di dispensare tutto giorno nel regno di Napoli
per mezzo delle cartelline della di lei Immacolata Concezione.111
Io potrei riferirne molte passate per mano de' Padri della
nostra medesima Congregazione;112 ma voglio narrarne solamente
due, che sono veramente ammirabili.
Esempio.
In
una delle case che tiene la nostra minima Congregazione
in questo regno, venne una donna a dire ad un Padre de'
nostri che 'l marito da più anni non si era confessato,
e che non sapeva più che fare la misera per ridurlo,
poiché parlandogli di confessione quegli la bastonava.
Disse il Padre alla donna che gli avesse data una cartella
di Maria immacolata. Venuta la sera, la donna di nuovo pregò
il marito che si confessasse; ma facendo quello il sordo
secondo il solito, gli diede una cartella. Ed ecco che appena
ricevuta la cartella, disse il marito: E bene, quando mi
vuoi portare a confessare, che son pronto? La moglie si
pose a piangere per allegrezza, vedendo quella mutazione
così istantanea. La mattina venne in fatti costui
alla nostra chiesa. Dimandandogli quel nostro Padre, da
quanto tempo non si era confessato? Rispose, da ventiotto
anni. E come, replicò il Padre, ti sei mosso questa
mattina a venire a confessarti? Padre, disse, io stava ostinato;
ma iersera mia moglie mi diede una cartella della Madonna,
e subito m'intesi mutar il cuore; tantoché questa
notte ogni momento mi parea mille anni che si facesse giorno,
per poter venire a confessarmi. Ed in effetto si confessò
con molta compunzione, mutò vita, e seguitò
per molto tempo a confessarsi spesso dallo stesso Padre.
In un altro luogo della diocesi di Salerno, mentre da noi
si faceva vi la santa missione, vi era un certo uomo che
teneva una grave inimicizia con uno che l'aveva offeso.
Un Padre de' nostri gli parlò per la remissione,
ed egli rispose: Padre, voi m'avete veduto mai alle prediche?
No, e per questo io non ci accosto: già lo vedo che
son dannato; ma non ci vuol altro, io mi voglio vendicare.
Faticò molto il Padre per convertirlo, ma, vedendo
che ci perdeva le parole: Prendi, gli disse, questa cartella
della Madonna. Quegli rispose a principio: Ed a che serve
questa cartella? Ma presasi la cartella, come non mai avesse
negato di far la remissione richiesta, disse al missionario:
Padre mio, V. R. vuol altro che la remissione? eccomi son
pronto a farla. E si appuntò per la mattina susseguente.
Ma venuta la mattina, era di nuovo svoltato e non ne voleva
far più niente. Il detto Padre gli porse un'altra
cartella: esso non la voleva; onde a stento se la prese.
Ma che? subito presasi l'altra cartellina, immediatamente
disse: Orsù sbrighiamoci, dovè il mastrodatti?113
E subito fece la remissione; e poi si confessò.
Preghiera.
Ah
mia immacolata Signora, io mi rallegro con voi di vedervi
arricchita di tanta purità. Ringrazio e propongo
di sempre ringraziare il comun Creatore, per avervi preservata
da ogni macchia di colpa, com'io tengo per certo, e per
difender questo vostro sì grande e singolar privilegio
della vostra immacolata Concezione, son pronto e giuro di
dar, se bisogna, anche la mia vita.
Vorrei che tutto il mondo vi conoscesse e vi confessasse
per quella bell'aurora114 che sempre foste adorna della
divina luce: per quell'arca eletta di salute, libera dal
comun naufragio del peccato: per quella perfetta ed immacolata
colomba,115 qual vi dichiarò il vostro Sposo divino:
per quell'orto chiuso che fu la delizia di Dio: per quel
fonte segnato116 in cui non entrò mai il nemico ad
intorbidarlo: per quel candido giglio117 finalmente, qual
siete voi, che nascendo tra le spine de' figli di Adamo,
dove tutti nascono macchiati dalla colpa e nemici di Dio,
voi nasceste pura e tutta candore e tutt'amica del vostro
Creatore.
Lasciate dunque ch'io ancora vi lodi come vi lodò
il vostro medesimo Dio: Tota pulchra es et macula non est
in te.118 O purissima colomba, tutta candida, tutta bella,
sempre amica di Dio: O quam pulchra es, amica mea, quam
pulchra es!119 Ah dolcissima, amabilissima, immacolata Maria,
voi che siete sì bella agli occhi del vostro Signore,
deh non isdegnate di guardar cogli occhi vostri pietosi
le piaghe così schife dell'anima mia. Guardatemi,
e compatitemi e sanatemi.
O bella calamita de' cuori, tiratevi ancora il misero cuor
mio. Voi che sin dal primo momento di vostra vita compariste
pura e bella avanti a Dio, abbiate pietà di me, che
non solo nacqui in peccato, ma dopo il battesimo ho di nuovo
imbrattato di colpe l'anima mia. Quel Dio che vi ha scelta
per sua figlia, sua madre e sua sposa, e perciò vi
ha preservata da ogni macchia, e vi ha preferita nel suo
amore a tutte le creature, qual grazia mai vi negherà?
Vergine immacolata, voi mi avete da salvare. Vi dirò
con S. Filippo Neri: Fate ch'io mi ricordi sempre di voi:
e voi non vi scordate di me.120 Mi pare mille anni di venire
a vedere la vostra bellezza in paradiso, per più
lodarvi ed amarvi, mamma mia, regina mia, diletta mia, bellissima,
dolcissima, purissima, immacolata Maria. Amen.
NOTE
1
Prov. VIII, 22.
2
«Una autem et sola Virgo, filia vitae, genuit Verbum
vivens.» DIONYSIUS ALEXANDRINUS (+ 264), Epistola
contra Paulum Samosatensem. MANSI, Conciliorum collectio,
I, 1043. - L'autenticità di questa Lettera è
ormai accertata.
3
«Vitam natura potiorem habebis. Habebis autem non
tibi ipsa; quippe quae non tui ipsius causa genita sis.
Quocirca Deo hanc habebis, cuius gratia in mundum prodiisti;
ut orbis universi saluti obsequaris; Deique antiquum consilium,
nimirum incarnationis Verbi ac nostrae deificationis, per
te impleatur.» S. IO. DAMASCENUS, In Nativitatem B.
V. M. hom. 1, n. 9. MG 96-675.
4
«Arca etiam Noë significavit arcam gratiae, excellentiam
scilicet Mariae. Sicut enim per illam omnes evaserunt diluvium:
sic per istam peccati naufragium... Per illam octo animae
tantum salvantur: per istam omnes ad aeternam vitam, quae
per octonarium numerum significata est, vocantur. Per illam
paucorum facta est liberatio: per istam humani generis salvatio...
Illa superferebatur aquis diluvii: ista non sensit naufragia
ullius vitii.» Inter Opera S. Bernardi, Sermo de B.
Maria Virgine («Miraculum fuit...»), n. 6. ML
184-1017. D'incerto autore.
5
«Nova Eva, mater vitae nuncupata...» Sermo in
Annuntiationem Deiparae, n. 14, inter Opera (spuria) S.
Athanasii. MG 28-938.
6
S. TEOFANE fu prima monaco nella laura di San Saba presso
Gerusalemme. Sotto gli imperatori Leone Armeno e Teofilo
ebbe a soffrire persecuzione per il culto delle sante imagini.
Col fratello Teodoro, fu due volte condannato all'esilio
ed alle verghe; inoltre, vennero loro incisi sulla faccia
alcuni versi: donde il loro cognome di Grapti, Graptói.
Teodoro morì in prigione sotto l'imperatrice Teodora,
Teofane fu fatto arcivescovo di Nicea. Si dice che abbia
scritto un inno In Annuntiationem SS. Deiparae. Restituito
il culto delle sante imagini, come scrive il MARRACCI, Familia
Mariana, II, Antistites Mariani, cap. 17, § 18, Summa
Aurea (Migne-Bourassé) X, col. 1056, «in gratiarum
actiones Odas Hymnosque pulcherrimos elaboravit, quibus
augustissimae caelorum Reginae laudes celebrat in hunc modum:
«Gladii impiarum haeresum iam defecerunt; templum
enim tuum, o purissima veneranda Dei Genitrix, imaginibus
exornatum omnium pietate conspicimus, et sacro replemur
gaudio... Sublata est prima matris Evae maledictio per te,
o sancta Dei Genitrix, cum tu universorum Dominum ineffabiliter
pepereris Virgo, cuius imaginem nunc in figuris veneramur.»
- Il Martirologio Romano fa memoria dei due santi fratelli
ai 27 di dicembre.
7
«Ave, gratia plena, Dei hominumque sequestra constituta.»
BASILIUS Seleuciensis (+ 458 - non santo, perché
non costante nel combattere l'eresia di Eutiche), Oratio
39, n. 5. MG 85-443.
8
«Ave, totius terrarum orbis conciliatrix efficacissima.»
S. EPHRAEM, Sermo de SS. Dei Genitricis Virginis Mariae
laudibus. Opera, VI, Opera graece et latine (et latine tantum),
III, Romae, 1746, pag. 576, col. 2, D. Editio Veneta, 1755,
II, pag. 570, col. 2.
9
«Si... homo, apud hominem de quo minime praesumit,
fieri intercessor erubescit, qua mente apud Deum intercessionis
locum pro populo arripit, qui familiarem se eius gratiae
esse per vitae meritum nescit? Aut ab eo quomodo aliis veniam
postulat, qui utrum sibi sit placatus ignorat? Qua in re
adhuc aliud est sollicitius formidandum, ne qui placare
posse iram creditur, hanc ipse ex proprio reatu mereatur.
Cuncti enim liquido novimus, quia cum is qui displicet ad
intercedendum mittitur, irati animus ad deteriora provocatur.»
S. GREGORIUS MAGNUS, Regulae pastoralis liber, pars 1, cap.
10. ML 77-23.
10
Anche S. Bonaventura (in III Sent., dist. 3, pars 1, art.
2, qu. 1, Op., III, ad Claras Aquas, 1887, p. 73, col. 1,
2): «Congruum etiam erat, ut beata Virgo Maria, per
quam aufertur nobis opprobrium, vinceret diabolum, ut nec
ei succumberet ad modicum. Unde de ipsa exponit tam Bernardus
quam Augustinus illud Genesis tertio (Gen. III, 15): Ipsa
conteret caput tuum. Si igitur suggestio est caput diaboli,
nulla suggestio ingressum habuit in mentem Virginis, et
ita tam a mortali immunis fuit quam a veniali.» -
Vedi la nota seguente. - Il testo di S. Agostino, a cui
allude il Dottore Serafico, è quello della Enarratio
in Ps. 103, sermo 4, n. 6, ML 37-1381: «Quod est caput
serpentis? Prima peccati suggestio.» Ivi, S. Agostino
applica alla Chiesa queste parole del Genesi: Ipsa tuum
observabit caput; ma, come notano gli editori di Quaracchi,
anche secondo S. Agostino, Maria è il tipo della
Chiesa. - Abbiamo, di S. Agostino, tre trattati sul Genesi,
ML 34: De Genesi contra Manichaeos, De Genesi liber imperfectus,
De Genesi ad litteram. Nel De Genesi contra Manichaeos,
II, cap. 18, n. 28, ML 34-210, abbiamo solo questo: «Significatur
semine diaboli perversa suggestio.» Negli altri due
trattati, nulla che possa riferirsi alla presente questione.
Le parole riferite da S. Alfonso, non possono essere altro
che una interpolazione o una sottile deduzione di qualche
interprete. Con ragione S. Alfonso ha dubitato della genuinità
del testo citato.
11
S. BONAVENTURA, In III Sententiarum, dist. 3, pars 1, art.
2, qu. 1, Opera, III, ad Claras Aquas, 1887, pag. 73, col.
1: «Respondeo: Dicendum quod beata Virgo Maria per
sanctificationis gratiam copiosam immunis fuit ab omni culpa
actuali, tam mortali quam veniali... Et hoc congruebat advocatam
generis humani, ut nullum haberet peccatum, quod eius conscientiam
remorderet... Congruum etiam erat, ut beata Virgo Maria,
per quam aufertur nobis opprobrium, vinceret diabolum, ut
nec ei succumberet ad modicum.» - Il Dottore Serafico
parla solo dell'esenzione da ogni peccato attuale: però
i suoi argomenti valgono anche per l'esenzione dal peccato
originale.
12
«Tu ante omnem creaturam in mente Dei praeordinata
fuisti, ut omnium feminarum castissima Deum ipsum hominem
verum ex tua carne procreares.» S. BERNARDINUS SENENSIS,
Sermo 4, De immaculata Virginis Conceptione, art. 3, cap.
4. Opera, Venetiis, 1745, IV, 89, col. 2. - Quadragesimale
de Evangelio aeterno, sermo 51. Feria II post Dominicam
Olivarum, et etiam in festivitatibus B. Virginis, et maxime
Nativitatis, Conceptionis et Annunciationis, art. 3, cap.
4. Venetiis, 1591, II, 520, col. 2.
13
«Sanctitas... illis rebus attribuitur quae in Deum
ordinantur.» S. THOMAS, Sum. Theol., I, qu. 36, art.
1, c.
14
D. DIONYSIUS CARTUSIANUS, De dignitate et laudibus B. V.
M., lib. 2, art. 2, Opera, XXXVI, Operum minorum, IV, Tornaci,
1908, pag. 71, col. 2.Meglio si direbbe: «Henricus
de Hassia (ossia de Langenstein, + 1397)», quantunque
Dionigi faccia sue le parole di Enrico. Le avrà prese
o dal Sermo de Conceptione B. M. V., in cui Enrico difende
l'Immacolata Concezione di Maria; o dal suo trattato Contra
disceptationes et praedicationes contrarias FF. Mendicantium
super Conceptione B. Mariae V. et contra maculam mendaciter
S. Bernardo impositam. Cf. Hurter, Nomenclator literarius,
IV, Oeniponte, 1899, col. 573. - «De hac plenitudine
gratiae Mariae dignissimae, scribit HENRICUS DE HASSIA:
«... Omnium artifex Deus ad ipsius (Mariae) formationem
in utero supernaturaliter concurrens, Filio suo dignum habitaculum
fabricaturus, eam intrinsecus omnium gratificantium charismatum
et dignificantium habituum plenitudine adornavit...»
Haec Henricus.» DIONYSIUS, l. c.
15
«Omnipotens sempiterne Deu, qui gloriosae Virginis
Matris...» Oratio ad Antiphonam Salve Regina.
16
«Hominum amator ac misericors Deus noster... cum contemplaretur
hominem... a diabolo in servitutem redactum, voluit Filium
suum unigenitum... mittere, qui illum ex diaboli manibus
eriperet... Effecit autem per suam providentiam, ut sancta
Virgo pura et immaculata nasceretur, quae tanti boni digna
foret.» Menologium Basilianum (iussu Basilii Imperatoris
descriptum), pars 3, mensis martius, dies 25, Annuntiatio
SS. Deiparae. MG 117-367.
17
«Quod itaque vel paucis mortalium constat fuisse collatum,
fas certe non est suspicari tantae Virgini esse negatum,
per quam omnis mortalitas emersit ad vitam.» S. BERNARDUS,
Epistola 174, ad Canonicos Lugdunenses, de Conceptione S.
Mariae. - È vero che, nella detta Lettera, S. Bernardo
non cava, da questo principio, altra conclusione che la
santificazione di Maria in utero, non già in conceptione.
Resta però il principio, con tutte le conclusioni
che legittimamente se ne possono dedurre.
18
«Vere turris David (Virgo sacratissima)... Ibi est
enim omnis fortium armatura: ibi fides Apostolorum, ibi
fortitudo Martyrum, ibi puritas Virginum, Doctorum sapientia,
Anachoritarum paupertas, devotio Confessorum; ibi denique
omnium Sanctorum virtus agglomerata reperitur. Nihil enim
usquam (alicui) Sanctorum speciali privilegio concessum
est, quod non a principio vitae accumulatius praefulgeat
in Maria.» S. THOMAS A VILLANOVA, Archiep. Valentinus,
Ord. Eremitarum S. Augustini, In festo Assumptionis B. V.
M., Concio 1, n. 2. Conciones, Mediolani, 1760, II, col.
296, 297.
19
«Infinitum Dei servorum ac Matris discrimen est.»
S. IO. DAMASCENUS, In dormitionem B. V. M., hom. 1, n. 10.
MG 96-715.
20
«Respondeo dicendum quod de sanctificatione B. Mariae,
quod scilicet fuerit sanctificata in utero, nihil in Scriptura
canonica traditur, quae etiam nec de eius nativitate mentionem
facit. Sicut tamen Augustinus (o piuttosto l'autore del
Sermo de Assumptione B. M. V., inter Opera S. Augustini)
raionabiliter argumentatur quod cum corpore sit assumpta
in caelum, quod tamen Scriptura non tradit, ita etiam rationabiliter
argumentari possumus quod fuerit sanctificata in utero.
Rationabiliter enim creditur quod illa quae genuit Unigenitum
a Patre, plenum gratiae et veritatis, prae omnibus aliis
maiora privilegia gratiae acceperit. Unde, ut legitur Luc.
I, 28, Angelus ei dixit: Ave, gratia plena. Invenimus autem
quibusdam aliis hoc privilegium esse concessum ut in utero
sanctificarentur: sicut Ieremiae... et sicut Ioanni Baptistae...
Unde rationabiliter creditur quod B. Virgo sanctificata
fuerit antequam ex utero nasceretur.» S. THOMAS, Sum.
Theol., III, qu. 27, art. 1, c.
21
«Insciane fuit et impotens sapientia Dei et virtus
mundum sibi habitaculum condere, remota omni labe conditionis
humanae? Angelis aliis peccantibus, bonos a peccatis servavit,
et feminam, Matrem suam mox futuram, ab aliorum peccatis
exsortem servare non valuit?» Tractatus de Conceptione
B. M. V. Inter Opera S. Anselmi, ML 159-307. - L'autenticità
di questo opuscolo fu già sospetta a Baronio. Gerberon,
O. S. B., editore delle Opere di S. Anselmo la nega recisamente:
ML 158, col. 42-45.
22
La I ed. napol. e le venete del 1760 e '84 hanno: Che quella
vergine, a cui Dio disponea di dare l'unico suo Figlio,
fosse adorna d'una tal purità... - L'ediz.. del 1776,
«accresciuta e corretta dal medesimo Autore»,
(Napoli, Stasi), come nel testo.
23
«Nempe decens erat, ut ea puritate, qua maior sub
Deo nequit intelligi, Virgo illa niteret, cui Deus Pater
unicum Filium suum, quem de corde suo aequalem sibi genitum
tamquam seipsum diligebat, ita dare disponebat, ut naturaliter
esset unus idemque communis Dei Patris et Virginis Filius;
et quam ipse Filius substantialiter facere sibi matrem eligebat;
et de qua Spiritus Sanctus volebat et operaturus erat ut
conciperetur et nasceretur ille de quo ipse procedebat.»
S. ANSELMUS, Cantuariensis Archiepiscopus, Liber de conceptu
virginali et originali peccato, cap. 18. ML 158-451.
24
«Nascitur autem in domo probaticae Ioachim, atque
ad templum adducitur. Tum deinde in domo Dei plantata, et
per Spiritum saginata, instar olivae fructiferae virtutum
omnium domicilium instruitur; ut quae, abstracta mente ab
omni saeculi carnisque cupiditate, animum una cum corpore
virginem conservasset, veluti decebat illam, quae sinu suo
conceptura Deum erat, qui, cum ipse sanctus sit, in sanctis
requiescit. Unde sanctimoniam consectando, templum evadit
sanctum et admirabile, Deique altissimi hospitio dignum.»
S. IO. DAMASCENUS, De fide orthodoxa, lib. 4, cap. 14. MG
94-1159.
25
«Deus siquidem - Deus enim est quem peperit - matrem
suam singulari in caelestibus donaturus gloria, singulari
in terris praevenire curavit et gratia... Proinde factor
hominum, ut homo fieret, nasciturus de homine, talem sibi
ex omnibus debuit deligere, imo condere matrem, qualem et
se decere sciebat, et sibi noverat placituram.» S.
BERNARDUS, De laudibus Virginis Matris, Homiliae «super
Missus», hom. 2, n. 1. ML 183-61.
26
«Triplicem sanctificationem... discutiamus... Prima
est sanctificatio generalis,... qua sanctificantur homines
per ecclesiastica sacramenta... Secunda est sanctificatio
specialis... Ponit autem haec sanctitas in statu iustitiae
consummatae (come si dimostra nel Precursore, e negli Apostoli
dopo la Pentecoste). Tertia vero fuit sanctificatio maternalis:
et haec removet culpam originalem, et confert gratiam: et
haec etiam removet pronitatem adpeccandum tam venialiter
quam mortaliter. Et haec fuit in B. Virgine Maria Matre
Dei. Sane Deus ipse aeternus, sicut mira sua sapientia creavit
omnia: sic illam benedictam Matrem suam talem condidit et
sanctificavit in tempore, qualem eam sanctam elegit in sua
aeternitate. Et talem, tam nobilitate naturae quam perfectione
gratiae, condidit matrem, qualem eam decebat sumere quod
in aeternum sibi erat unitum unitate personae, de quo exiret
pretium totius liberationis, iustificationis, et beatificationis
humanae.» S. BERNARDINUS SENENSIS, Sermones pro festiv.
SS. et Imm. V. Mariae, sermo 4, De immaculata Virginis Conceptione,
art. 1, cap. 1. Opera, Venetiis, 1745, IV, 83, col. 1. -
Quadragesimale de Evangelio aeterno. Sermo 51, Feria II
post Dominicam Olivarum, et etiam in festivit. B. V., et
maxime Nativit., Conception. et Annunc., art. 1. Opera,
Venetiis, 1591, II, pag. 510, col. 2, pag. 511, col. 1,
2.
27
«Oportuit eum qui peccata venerat tollere, esse a
peccatoribus segregatum quantum ad culpam cui Adam subiacuit,
et quem Christus a suo delicto eduxit, ut dicitur Sap. X,
2.» S. THOMAS, Sum. Theol., III, qu. 4, art. 6, ad
2.
28
«Maria... nobis non solum virginitatis incentivum
atutlit, sed etiam Deum intulit. Unde laetus et exsultans
tanto munere dicit Isaias: Ecce virgo in utero accipiet,
et pariet filium, et vocabitur nomen eius Emmanuel (Is.
VII, 14), quod est interpretatum, nobiscum Deus (Matth.
I, 23). Unde hoc munus? Non de terra utilique, sed de caelo
vas sibi hoc per quod descenderet Christus elegit, et sacravit
templum pudoris.» S. AMBROSIUS, Liber de institutione
virginis et S. Mariae virginitate perpetua, cap. 5, n. 33.
ML 16-313.
29
«Apparuit ei beatus Ioannes Baptista, qui ait illi:
«... Ista Regina caeli sic pura fuit, quod una macula
peccati inveniri numquam potuit in ea, a principio ingressus
eius in mundum usque ad ultimam diem mortis ipsius. Nec
omnes diaboli tantam impuritatem reperire poterant in ea,
ubi cuspis acus poni posset. Ipsa vere erat purissima. Nam
non decuit Regem gloriae iacere nisi in vase purissimo,
et mundissimo, et electissimo prae omnibus angelis et hominibus.»
S. BIRGITTAE Revelationes, lib. 1, cap. 31. Coloniae Agrippinae,
1628, pag. 37, col. 2, 38, col. 1.
30
Revelationes S. BIRGITTAE, come sopra, pag. 342, col. 2,
Revelatio XIII in libro Quaestionum (lib. 5), Expositio
et declaratio praedictorum in figura: «Pater loquitur.
Vas illud de quo dixi tibi, Maria filia Ioachim, mater humanitatis
Christi, fuit. Ipsa enim fuit vas clausum, et non clausum:
clausum diabolo, et non Deo... Secundo, fuit Maria, Mater
Filii mei, vas parvum, et non parvum: parvum et modicum
in humilitatis suae contemptu; magnum, et non parvum, in
caritate Deitatis meae. Tertio, fuit Maria vas vacuum, et
non vacuum: vacuum ab omni voluptate et peccato; non vacuum,
sed plenum caelesti dulcedine et omni bonitate. Quarto,
fuit Maria vas luminosum, et non luminosum: luminosum, quia
omnis anima pulchra a me creata est, sed anima Mariae crevit
ad omnem perfectionem luminis, in tantum quod Filius meus
fixit se in anima eius, ex cuius pulchritudine gaudebant
caelum et terra; sed vas istud non luminosum fuit apud homines,
quia mundi honores et divitias contemnebat. Quinto, Maria
fuit vas mundum et non mundum. Mundum vero fuit, quia tota
pulchra, et tanta immunditia non inveniebatur in ea, ubi
cuspis acus infigeretur. Sed non mundum fuit, quia de radice
Adare processit et de peccatoribus nata est, licet sine
peccato concepta, ut Filius meus de ea sine peccato nasceretur.»
31
Gloria enim hominis ex honore patris sui, et dedecus filii
pater sine honore. Eccli. III, 13.
32
«Putredo namque et vermis humanae est opprobrium conditionis,
a quo opprobrio cum Iesus sit alienus, natura Mariae excipitur,
quam Iesus de ea suscepisse probatur. Caro enim Iesu, caro
est Mariae.» De Assumptione B. M. V. liber unus, «incerti
auctoris ac pii», cap. 5. Inter Opera S. Augustini,
ML 40-1145.
33
«Caro enim Iesu, caro est Mariae... Caro... Christi,
quamvis gloria resurrectionis fuerit magnificata, et potenti
super omnes caelos ascensione glorificata, eadem tamen carnis
mansit et manet natura, quae suscepta est de Maria.»
Id. op., ibid.
34
«Nec a dominatione vel potentia Filii Mater potest
esse seiuncta. Una est Mariae et Christi caro, unus spiritus,
una caritas; et ex quo dictum est ei: Dominus tecum, inseparabiliter
perseveravit promissum et donum. Unitas divisionem non recipit
nec secatur in partes, et si ex duobus factum sit unum,
illud tamen ultra scindi non potest; et Filii gloriam cum
Matre non tam communem iudico quam eamdem.» ERNALDUS
(Arnoldus, Arnaldus) Carnotensis, Abbas Bonaevallis, De
laudibus B. M. V., ML 189-1729.
35
«Quando enim placuit gratiae supernae ut habitaret
in nobis, a quibus diu elongata fuerat: tu sola inventa
es digna, ut in tua virginali aula Rex regum et Dominus
dominantium, a regalibus sedibus veniens, primam sibi mansionem
inter filios hominum eligeret.» EGBERTUS, Abbas Schonaugiensis,
Ad B. Virginem Deiparam sermo panegyricus, seu Ad gloriosam
Virginem Mariam deprecatio et laus elegantissima, n. 2.
- Inter Opera S. Bernardi, ML 184-1011. - Paulus Winfridus,
Homiliarius, hom. 52, In Nativitate B. M. V. ML 95-1515.
- Vedi Appendice, 3, B, nel nostro volume precedente, pag.
353.
36
«Eligendo Virginem, fecit eam idoneam Matrem suam:
haec enim est dignitas ad quam electa est, sicut Ioannes
electus est ut sit Praecursor. Unde et antequam conciperet
Filium Dei, iam idonea erat ut esset Mater Dei.» S.
THOMAS A VILLANOVA, In festo Nativitatis B. V. M., Concio
3, n. 2. Conciones, Mediolani, 1760, II, col. 398.
37
«Ad tertium dicendum, quod beata Virgo dicitur meruisse
portare Dominum omnium, non quia meruit ipsum incarnari,
sed quia meruit ex gratia sibi data illum puritatis et sanctitatis
gradum, ut congrue posset esse Mater Dei.» S. THOMAS,
Sum Theol., III, qu. 2, art. 11, ad 3.
38
Non già S. Pier Damiani, come neanche S. Agostino,
ma l'autore «incertus ac pius» del Liber de
Assumptione B. M. V., cap. 4, ML 40-1144; «Maria...
etsi communicat aerumnis Evae, non communicat pariendo cum
dolore. Promeruit enim hoc singularis sanctitas eius et
singularis gratia, qua susceptione Dei singulariter aestimata
est digna.»
39
«Sed qualis est haec dignitas (Matris Dei)? Utique
habet quamdam infinitatem esse Matrem Infiniti et Omnipotentis.
Quae autem excellentia, quae perfectio, quae magnitudo decuit
eam, ut esset idonea Mater Dei? Hic iam sileat lingua carnis:
excedit enim intellectum et loquelam Virginis magnitudo.»
S. THOMAS A VILLANOVA, In festo Nativitatis B. V. M., Concio
3, n. 3. Conciones, Mediolani, 1760, II. col. 398.
40
«Respondeo dicendum quod, illos quos Deus ad aliquid
eligit, ita praeparat et disponit, ut, ad id ad quod eliguntur,
inveniantur idonei, secundum illud II Cor. III, 6: Idoneos
nos fecit ministros novi Testamenti. Beata autem Virgo fuit
electa divinitus ut esset Mater Dei. Et ideo non est dubitandum
quin Deus per suam gratiam eam ad hoc idoneam reddidit,
secundum quod Angelus ad eam dicit (Luc. I, 30): Invenisti
gratiam apud Deum: ecce concipies, etc. Non autem fuisset
idonea Mater Dei, si peccasset aliquando: tum quia honor
parentum redundat in prolem, secundum illud Prov. XVII,
6: Gloria filiorum, patres eorum; unde et per oppositum
ignominia matris ad Filium redundasset; tum etiam quia singularem
affinitatem habuit ad Christum, qui ab ea carnem accepit;
dicitur autem II Cor. VI, 15: Quae conventio Christi ad
Belial? tum etiam quia singulari modo Dei Filius, qui est
Dei Sapientia, in ipsa habitavit, non solum in anima, sed
etiam in utero; dicitur autem Sap. I, 4: In malevolam animam
non introibit sapientia, nec habitabit in corpore subdito
peccatis. Et ideo simpliciter fatendum est quod beata Virgo
nullum actuale peccatum commisit, nec mortale, nec veniale;
ut sic in ea impleatur quod dicitur Cant. IV, 7: Tota pulchra
es, amica mea, et macula non est in te.» S. THOMAS,
III, qu. 27, art. 4, c.
41
«Excepta itaque sancta virgine Maria, de qua propter
honorem Domini nullam prorsus, cum de peccatis agitur, habere
volo quaestionem: unde enim scimus quod ei plus gratiae
collatum fuerit ad vincendum omni ex parte peccatum, quae
(al. quod) concipere ac parere meruit, quem constat nullum
habuisse peccatum? hac ergo Virgine excepta, si omnes illos
sanctos et sanctas, cum hic viverent, congregare possemus
et interrogare utrum essent sine peccato, quid fuisse responsuros
putamus?... Nonne una voce clamassent: Si dixerimus quia
peccatum non habemus, non ipsos decipimus, et veritas in
nobis non est.» S. AUGUSTINUS, De natura et gratia
lib. unus, cap. 36, n. 42. ML 44-267.
42
«Qui antequam nasceretur, talem creavit eam, ut ipse
digne nasci potuisset ex ea.» S. PETRUS DAMIANI, Hom.
in Nativitate B. V. M. (sermo 46). ML 144-752.
43
«Ne quicquam Deum purissimum polluit, quod ex virginali
utero prodierit. Quam enim citra omnem sui labem formaverat,
ex ea nulla contracta macula processit.» S. PROCLUS,
Archiep. Constantinopolitanus (+ 446), Oratio I, Laudatio
in SS. Deiparam Mariam, n. 3, MG 65-683.
44
Vedi sopra, nota 40.
45
Hymn. Te Deum.
46
Di chi siano queste parole, o chi le abbia attribuite a
S. Agostino, non sappiamo.
47
Questo solo ha detto S. CIRILLO: «Ecquis hominum laudabilissimam
illam Mariam pro dignitate celebrare queat? Ipsa et mater
et virgo est; o rem admirandam! Miraculum hoc me in stuporem
rapit. Quis umquam audivit aedificatorem prohiberi, ne proprium
templum, quod ipse construxerit, inhabitaret?» S.
CYRILLUS Alexandrinus, Homiliae diversae, hom. 4, Ephesi
in Nestorium habita. MG 77-991.
48
«Deo debemus omnes: tibi ipse obstrictus est. Nam
qui dixit: Honora patrem tuum et matrem, longe potius, talibus
ipse accenseri volens, gratiam propriamque ipse legem in
eam servaverit, quae ultro assumptam ipsi nativitatem ministravit;
quamque, sine patre, velut sine viro, Matrem inscripsit
confirmavitque; divino quodam decore, et supra hominem glorificaverit.»
S. METHODIUS, De Simeone et Anna, n. 10. MG 18-374.
49
«Numquid non pertinet ad benignitatem Domini, matris
servare honorem, qui legem non solvere venerat, sed adimplere?
Lex enim, sicut honorem matris praecipit, ita inhonorationem
damnat.» Liber de Assumptione B. M. V., cap. 5. Inter
Opera S. Augustini, ML 40-1145. Autore incerto e pio.
50
«Prima (conclusio) est, quod Deus potuit Virginem
Matrem praeservare ab originali culpa... Secunda conclusio
est, quod decuit Dei Filium Virginem Matrem ab huiusmodi
macula praeservare. Quia hoc decuit Dei Filium in propria
Matre observare, ad quod obligatur quilibet purus homo ex
praecepto divino: sed quicumque filius posset matrem suam
praeservare etiam a minori malo quam fuerit originalis culpa,
ipse ad hoc tenetur ex praecepto divino: quia alias non
honoraret matrem, nec in maxima necessitate ei subveniret:
ergo, etc.» THOMAS AB ARGENTINA, Ord. Erem. S. Augustini,
Comment. in IV libros Sententiarum. Pars secunda. In lib.
III, dist. 3, qu. 1, art. 1. Genuae, 1585, II, fol. 8, col.
4.
51
«Prima mater Eva in hoc habuisset maius privilegium
in nativitate sua, quam illa quae erat Mater tua: nam ipsa
Eva sine rebellione facta fuit. Addo huic quod... ius naturale
est, quod filius debet honorare matrem suam... Sed quomodo
sufficienter honoraretur, si inhonestum peccatum in ea aliquo
tempore dominaretur?... Cum tu, summus Princeps, vis habere
Matrem carnaliter in terra, illi debebis honorem, reverentiam,
servitium, obedientiam... Nunc autem apparet illam legem
non bene adimpleri, si in huiusmodi abominatione, immunditia
et subiectione peccati, aliquo tempore permitteres illam
quae esse debet habitaculum, templum et palatium totius
puritatis.» Io. GERSONIUS, Sermo de Conceptione B.
M. V., habitus in Ecclesia S. Germani, anno 1401. Opera,
III, Antverpiae, 1706, col. 1322.
52
«Primogenita Redemptoris Filii sui Iesu fuit beata
Virgo. Et plus pro ipsa redimenda venit quam pro omni alia
creatura.» S. BERNARDINUS SENENSIS, Sermo de immaculata
Virginis Conceptione (Pro festivitatibus B. M. V. sermo
4), art. 3, cap. 3. Op., Venetiis, 1745, IV, pag. 88, col.
2. - Quadrag. de Evang. aeterno, Sermo 51, Feria II post
Dom. Oliv., et etiam in fest. B. V., et maxime Nativ., Conc.,
et Annunc., art. 3, cap. cap. 3. Opera, Venetiis, 1591,
II, 518, col. 2.
53
«Eruisti animam meam ex inferno inferiore... Eruisse
Deum animam suam ab inferno inferiore dixit, quia liberavit
se a talibus peccatis per quae posset deduci ad tormenta
inferni inferioris. Quemadmodum si medicus videat tibi imminentem
aegritudinem forte ex aliquo labore, et dicat: «Parce
tibi, sic te tracta, requiesce, hic cibis utere; man si
non feceris, aegrotabis:» tu autem si feceris et salvus
fueris, recte dicis medico: «Liberasti me ab aegritudine,»
non in qua iam eras, sed in qua futurus eras. Nescio quis
habens causam molestam, mittendus erat in carcerem; venit
alius, defendit eum: gratias agens quid dicit? «Eruisti
animam meam de carcere.» Suspendendus erat debitor;
solutum est pro eo: liberatus dicitur de suspendio. In his
omnibus non erant; sed quia talibus meritis agebantur, ut
nisi subventum esset, ibi essent; inde se recte dicunt liberari,
quo per liberatores suos non sunt permissi perduci.»
S. AUGUSTINUS, Enarratio in Ps. 85, Sermo, n. 18. ML 37-1094,
1095. - Cf. SUAREZ, De incarnatione, pars 2, disp. 3, sect.
5, n. 28, Opera, Venetiis, XVII, 1746, pag. 23.
54
Ciò dice S. ANTONINO riferendo l'opinione altrui,
non già esprimendo il proprio pensiero. «Quidam
alii dicunt non fuisse conceptam in peccato originali Virginem
ipsam, et praecipue Ioannes Scotus, Ordinis Minorum, doctor
subtilissimus; et pro sua opinione allegant autctoritates
et assignant rationes... Quinto sic: Decuit quod Christus
eam singulari, et nobiliori modo redimeret et liberaret,
quam alios; sed hoc fuit, si sine peccato concepta fuit.
Decuit enim magis honorare eam, quia Mater eius, quam ceteros:
sed nobilius et melius liberatur et redimitur, cui providetur
ne cadat et in servitutem incurrat, quam ut lapsus erigatur,
et factus servus redimatur. Ergo, etc.» Sum. Theol.,
pars 1, titulus 8, cap. 2. Veronae, 1740, I, col. 551. -
Alla fine del capitolo, col. 554, osserva S. Antonino: «Conclusive
circa istam materiam, sic uni istarum opinionum debet homo
inhaerere... quod paratus sit tenere contrarium, si Ecclesia
contrarium determinaret; et ante determinationem, non iudicet
haereticum, vel impium et malum alteram tenentem, quaecumque
sit.»
55
Opera S. Bonaventurae, Romae, (ed. Vaticana), Moguntiae,
Lugduni (1668), III, Sermo 38 de Sanctis in communi, Sermo
2 de B. V. Maria, pag. 365, col. 2. - Vedi Appendice, 1,
pag. 505.
56
Claudius FRASSEN, Ord. Min. de Observ., Scotus Academicus,
VIII, Romae, 1720, De divini Verbi Incarnatione pars altera,
tract. 1, disp. 3, art. 3, sect. 3, qu. 1, § 5, pag.
224, 225. - Vedi Appendice, 1, pag. 505.
57
NICOLAUS CUSANUS (+ 1464), Cardinalis, Excitationes ex Sermonibus
R. P. Nicolai de Cusa, lib. 8, Ex Sermone: Sicut lilium
inter spinas, Opera, 1514, fol. 153: «Hoc cedit ad
laudem Dei et Virginis Mariae Matris: quod ipsa sub principatu
auctoris mortis nullo umquam tempore fuit, in qua vita debuit
incarnari. Non indiguit Virgo liberatore qui ipsam absolveret
a sententia in Adam et in posteros ex voluptate carnis lata,
cui numquam subiacuit: quia praevenit succurrere misericordia
electae matri misericordiae. Qui concipitur et nascitur
liber, non indiget liberatore a servitute, in qua numquam
fuit. Praeliberatorem enim Virgo sancta habuit, ceteri liberatorem
et postliberatorem. Christus enim sic omnium liberator,
quod et Virginis liberator et praeliberator, ceterorum vero
liberator et postliberator. Ipsa sola post Adae lapsum non
indiga, sed plena originali iustitia ut Eva, et multo magis,
creata fuit: sicut Christus secundum humanitatis naturam
in omni plenitudine iustitiae multo magis quam Adam creatus.
Sola ipsa electissima Dei Mater hoc habet: quod in initio
essendi sub servitute maligni deficere nequivit, puta quod
in creatione rationalis animae in corpore, et in separatione
a corpore, in potestate maligni numquam fuit. Sola igitur
gloriosissima Virgo non reperitur tempore ullo peccato originali
subiacuisse... Non est Maria deleta de libro mortis principis
mortis: quia numquam in eo scripta fuit; sed inscriptio
eius ex aeterna praefinitione antequam concepta ad librum
vitae pervenit.»
58
«Talis ergo Angus, qualis mater Agni; ex munda mundus,
ex Virgine incorruptus... Quoniam omnis arbor ex fructu
suo cognoscitur.» De Verbo Incarnato Collationes seu
Disputationes tres, Collatio 3, inter Opera Hugonis de S.
Victore, ML 177-321.
59
«O digna digni, formosa pulchri, munda incorrupti,
excelsa Altissimi, Mater Dei, sponsa Regis aeterni!»
Sermo de Assumptione B. Virginis, inter Opera Hugonis de
S. Victore. ML 177-1212.
60
«Lacta, Maria, Creatorem tuum, lacta panem caeli,
lacta praemium mundi... Tu illi mater temporalem ministra
substantiam, ut ipse nobis et tibi vitam tribuat sempiternam.
Lacta ergo eum qui fecit te, qui talem fecit te, ut ipse
fieret in te.» Inter Opera S. Hildefonsi, Sermones
dubii, Sermo 7, In Assumptione B. M. V., ML 96-268.
61
Sermo 208, In festo Assumptionis B. Mariae, n. 4. Inter
Opera S. Augustini. ML 39-2130. - Ivi, col. 2129, nota 6):
«Incerti auctoris... In nostris codicibus manuscriptis
habetur absque nomine auctoris. At in Lovaniensium plerisque,
ut ipsi observant, manuscriptis tribuitur Fulberto, episcopo
Carnutensi. In codice tamen Cassinensi et in Cluniacensi,
Ambrosio Autperto adscribitur.» Gli editori Benedettini
propendono in favore di quest'ultimo.
62
«Ipse enim Spiritus Dei, ipse amor omnipotentis Patris
et Filii, ipse per quem et in quo amatur omne quod bene
amatur, ipse, inquam, corporaliter, ut ita dixerim, venit
in eam, singularique gratia prae omnibus quae creata sunt,
sive in caelo sive in terra, requievit in ea, et reginam
ac imperatricem caeli et terrae et omnium quae in eis sunt
fecit eam.» EADMERUS, Cantuariensis monachus (+ 1121),
Liber de excellentia Virginis Mariae, cap. 4. Inter Opera
S. Anselmi. ML 159-565.
63
«Plena est gratia, et excedit angelos in plenitudine
gratiae... Secundo, excellit angelos in familiaritate divina;
et ideo, hoc designans, Angelus dixit: Dominus tecum; quasi
dicat: Ideo exhibeo tibi reverentiam, quia tu familiarior
es Deo quam ego, nam Dominus est tecum. Dominus, inquit,
Pater, cum eodem Filio, quod nullus angelus nec aliqua creatura
habuit... Deus Filius, in utero... Aliter est ergo Dominus
cum beata Virgine quam cum angelo, quia cum ea ut Filius,
cum angelo ut Dominus. Dominus Spiritus Sanctus, sicut in
templo; unde dicitur templum Domini, sacrarium Spiritus
Sancti, quia concepit ex Spiritu Sancto... Sic ergo familiarior
cum Deo est beata Virgo quam angelus: quia cum ipsa Dominus
Pater, Dominus Filius, Dominus Spiritus Sanctus, scilicet
tota Trinitas.» S. THOMAS, Opusculum 8, Devotissima
expositio super Salutatione Angelica. Opera, XVII, Romae,
1570, fol. 75, col. 4, IK.
64
Come vedremo nella nota 66, Cornelio a Lapide si riferisce
al De laudibus Beatae Virginis, ma tra le Opere, anche dubbie,
di S. Idelfonso, nella ML 96, non s'incontra alcuna opera
così intitolata. Però nella Notitia historica,
n. 8, ML 96-13, siamo avvisati che sotto questo nome, presso
qualche editore, viene il De virginitate perpetua S. Mariae
d'Idelfonso. Né qui né in alcun'altra opera
di S. Idelfonso si trova tale applicazione.
65
«Gratia Dei datur ad duo, scilicet ad bonum operandum
et ad vitandum malum; et quantum ad ista duo perfectissimam
gratiam habuit beata Virgo. Nam ipsa omne peccatum vitavit
magis quam aliquis sanctus post Christum. Peccatum enim
aut est originale, et de isto fuit mundata in utero; aut
mortale, aut veniale, et de istis libera fuit. Unde Canticorum
IV: Tota pulchra es, amica mea, et macula non est in te.»
S. THOMAS, Opusculum 8, Devotissima expositio super salutatione
Angelica. Opera, XVII, Romae, 1570, fol. 75, col. 3, IK.
66
«Haec verba Cantici: Tota pulchra es, et macula non
est in te, B. Virgini soli appropriant Rupertus, Psellus,
Hugo uterque, scilicet Cardinalis et de S. Victore, S. Thomas,
Galatinus et S. Ildephonsus, de Laudibus B. Virginis.»
CORNELIUS A LAPIDE, S. I. In Canticum Canticorum, cap. 4.
v. 7, Tertius sensus principalis. Comment. in Scripturam
Sacram, Parisiis, VIII, 1860, pag. 59, col. 2.
67
«De nulla anima potest dici illud, Cant. IV, Tota
pulchra, etc., congruentius quam de Virgine benedicta: ubi
autem macula est, vel culpa actualis, vel venialis, vel
mortalis, hoc de illa minime dici potest.» S. BERNARDINUS
SENENSIS, Sermo de immaculata Virginis Conceptione (Pro
festiv. B. M. V. sermo 4), art. 2, cap 2. Opera, Venetiis,
1745, pag. 85, col. 2.
68
S. LAURENTIUS IUSTINIANUS, Sermo in Nativitate gloriosissimae
V. M., Opera, Lugduni, 1628, pag. 437, col. 2: «Quae
enim sanctificata in utero, ac ab omni culpae originalis
fuerat liberata contagio... tota pulchra absque delicto,
sine mentis et corporis deformitate, Deo et hominibus amabilis
habebatur.»
69
«Tota igitur pulchra es, Virgo gloriosissima; non
in parte, sed in toto; et macula peccati, sive mortalis,
sive venialis, sive originalis, non est in te, nec umquam
fuit nec erit: sed adest tibi omnis gratia naturalium bonorum,
spiritualium charismatum et caelestium donorum.» RAYMUNDUS
IORDANUS, sapiens Idiota, Contemplationes de B. V., pars
2, Contemplatio 3, n. 4. Bourassé-Migne, Summa aurea,
IV, col. 878.
70
«Sicut in comparatione Dei nemo bonus, ita et in comparatione
Matris Domini nulla invenitur perfecta, quamvis virtutibus
eximiis comprobetur... Quoniam haec est hortus conclusus,
fons signatus, puteus aquarum viventium (Cant. IV, 15),
ad quam nulli potuerunt doli irrumpere, nec praevaluit fraus
inimici, sed permasit sancta mente et corpore, multis donorum
privilegiis sublimata.» SOPHRONIUS, (inter Opera S.
Hieronymi, Epistola IX), ad Paulam et Eustochium, De Assumptione
B. M. V., n. 16. ML 30-141.
71
«Hortus conclusus tu es, Dei Genitrix, ad quem deflorandum
manus peccatoris numquam introivit.» EGBERTUS, Abbas
Schonaugiensis, Ad B. Virginem Deiparam Sermo panegyricus,
seu Deprecatio et laus elegantissima, n. 4. Inter Opera
S. Bernardi, ML 184-1012. - In Homiliario ampliato Pauli
Winfridi, In Nativ. B. M. V., hom. 52, ML 95-1516: «Hortus
conclusu tu es, sancta Dei Genitrix...» - Vedi Appendice,
3, B, nel nostro volume precedente, pag. 353.
72
Franc. SUAREZ, S. I., De Incarnatione, pars 2, disp. 18,
sectio 4, Secunda ratio: «Deus plus amat Virginem
quam reliquos sanctos omnes.» Opera, XVII, Venetiis,
1746, pag. 154, col. 1.
73
«Haec quidem propter humilitatis meritum et ferventissimum
caritatis affectum, ab Altissimo adamatur, eligitur a Verbo,
foecundatur Spiritu, divina prole ditatur, in Scripturis
praefiguratur, a Prophetis praenunciatur, praeponitur Archangelis,
caelesti omnique praefertur militiae.» S. LAURENTIUS
IUSTINIANUS, De casto connubio Verbi et animae, cap. 9.
Opera, Lugduni, 1628, pag. 159, col. 2.
74
Una est columba mea, perfecta mea, una est matris suae,
electa genitrici suae. Cant. VI, 8. - Quel che dice S. Alfonso
della parola perfecta, deve riferirsi a electa: la voce
ebraica vuol dire prima segregata, electa, e poi pura, pulchra.
75
«Ave, inquit, gratia plena; et bene plena, quia ceteris
per partes praestatur: Mariae vero simul se tota infudit
plenitudo gratiae.» SOPHRONIUS (inter Opera S. Hieronymi,
Epistola IX), ad Paulam et Eustochium, De Assumptione B.
M. V., n. 5. ML 30-127.
76
«Secundo, plena fuit gratia (beata Virgo) quantum
ad redundantiam animae ad carnem, vel corpus. Nam magnum
est in sanctis habere tantum de gratia, quod sanctificet
animam: sed anima beatae Virginis ita fuit plena, quod ex
ea refudit gratiam in carnem, ut de ipsa conciperet Filium
Dei; et ideo dicit Hugo de Sancto Victore quia in corde
eius amor Spiritus Sancti singulariter ardebat, ideo in
carne eius mirabilia faciebat, intantum quod de ea nasceretur
Deus et homo.» S. THOMAS, Opusc. 8, Devotissima expositio
super Salutatione Angelica. Opera, XVII, Romae, 1570, fol.
75, col. 4, G.
77
«Quia igitur simul collecta gratiae plenitudo nullatenus
creaturae humanae capacitate potest apprehendi, in quatuor
capita dicitur dividi; privilegio tamen Filii sui, supra
totius creaturae meritum Mater Dei, aspersione Spiritus
Sancti, tota Deitatis gratia est perfusa.» PETRUS
CELLENSIS, Liber de panibus, cap. 12. ML 202- 986. - Le
parole: «ab exordio suae Conceptionis,» mancano.
78
«Archangelus ait: Ave, gratia plena, Dominus tecum,
quia a Deo electam et praeelectam, totam eam rapturus erat
sibi Spiritus Sanctus et caelestibus insigniturus ornamentis.»
NICOLAUS monachus, quondam notarius S. Bernardi, De Annuntiatione
B. V. M.: inter Opera S. Petri Damiani, Sermo 11. ML 144-558.
79
Vedi Appendice, 2, pag. 513 e seg.
80
GONET Io. Bapt., O. P., Manuale Thomistarum, Antverpiae,
1726, pars 2, tract. 5, cap. 6, § 2 et 3, pag. 92 et
seq.; Clypeus Theologiae Thomisticae, III, Antverpiae, 1744,
Disputatio 7, art. 2 et 3, pag. 266 et seq. Il Gonet non
dice neppur una parola dell'immacolata Concezione di Maria:
né pro né contro. Dice quale sia la legge
generale sulla trasmissione del peccato originale, e non
fa parola di una eccezione qualunque. - Lud. HABERT, Theologia
dogmatica et moralis, III, Venetiis, 1747, Tractatus 2,
De vitiis et peccatis, cap. 7, De peccato originali, §
6, pag. 234 et seq. Pag. 237: «Nota tribus modis posse
dici aliquem in Adamo peccasse...» Pag. 238, 239:
«Non desunt Theologi qui doceant B. Virginem ne primo
quidem aut secundo modo peccavisse, existimantes legem ita
datam fuisse primo parenti pro se et posteris eius, ut ab
illa exciperetur B. Virgo per merita Christi futura: ex
quo sequitur eam in Conceptione nequidem habuisse debitum
contrahendi peccati. Verum haec sententia, quae paucissimorum
est, stare non potest...» Pag. 240: «Beata Virgo
peccatum originale actu non contraxit.»
81
Sicut per unum hominem peccatum in hunc mundum intravit,
et per peccatum mors; et ita in omnes homines mors pertransiit,
in quo omnes peccaverunt. Rom. V, 12.
82
Ioannes Everardus NIDHARDUS, S. I. (+ 1681), Cardinalis
(1672): Examen theologicum quatuor propositionum quorumdam
Auctorum anonymorum, quibus aspergunt maculam cultui, festo,
obiecto et sententiae de Immaculata SS. Dei Matris Virginis
Conceptione. Matriti, 1665. Pars 2, § 8-10, fol 60-137.
- DUVALLIUS Andreas (du Val), Comment. in Sum. S. Th., I-II,
qu. 2, art. 7, de peccatis. - Theophilus RAYNAUDUS, S. I.,
Opera, VIII, Lugduni, 1665: VI, Pieats Lugdunensis erga
B. Virginem immaculate conceptam (pag. 253-334), §
XXIX, pag. 299 et seq. - Dominicus LOSSADA, Ord. Min., Matriti,
1732, Discussio theologica super definibilitate proxima
mysterii Immaculatae Conceptionis Dei Genitricis. Pag. 134
et seq.: Dissertatio unica: Singula definibilitatis proximae
adiumenta expenduntur. Pag. 216 et seq.: Coronis discussionis
theologicae. Pag. 225, 226: Apostrophe ad Sanctissimum.
- Id. op., Matriti, 1733. In fine: I. Synopsis doctrinae
etc. II. Index disputationum, etc. - Dominicus VIVA, S.
I., Theses damnatae ad theologicam trutinam revocatae, tomus
1, pars 1, Ferrariae, 1757, Quaestio prodroma, n. 20, pag.
10. (Pars I, II, III: Damnatae theses ab Alexandro VII,
Innocentio XI, et Alessandro VIII necnon Iansenii. Pars
IV, Beneventi, 1717: Quesnellianae Theses a SS. D. N. Papa
Clemente XI confixae.)
83
Vedi Appendice, 3, pag. 519 e seg.
84
«Veni ergo, et quaere ovem tuam iam non per servulos,
non per mercenarios, sed per temetipsum. Suscipe me in carne,
quae in Adam lapsa est. Suscipe me non ex Sara, sed ex Maria;
ut incorrupta sit virgo, sed virgo per gratiam ab omni integra
labe peccati.» S. AMBROSIUS, Expositio in Psalmum
118, Sermo 22, n. 30. ML 15-1521.
85
Migne-Bourassé, Summa aurea, Paris, 1866, VIII, col.
303, n. 21: «Origenes, homil. 1, ex decem in diversos
locos Novi Testamenti in cap. 1 Matth., pag. 274, part.
II eius Oper. edit. Paris. 1604: «Huius itaque Unigeniti
Dei dicitur haec Mater, Virgo Maria, digna Dei, immaculata
Sancti immaculati, una Unius, unica Unici... quae neque
persuasione serpentis decepta est, neque eius afflatibus
venenosis infecta.» - Queste dieci Omilie sembrano
di qualche autore latino.
86
«Immaculata et intemerata, incorrupta et prorsus pudica,
atque ab omni sorde ac labe peccati alienissima, Virgo Dei
sponsa, ac Domina nostra...» S. EPHRAEM, Ad SS. Dei
Genitricem Oratio. Opera omnia, VI, Opera graece et latine
(et latine tantum), III, Romae, 1746, pag. 577, col. 1.
Editio Veneta, I, pag. 571, col. 2.
87
«Cum dixisset Ave, salutationem illi caelestem exhibuit:
cum dixit Gratia plena, ostendit ex integro iram exclusam
primae sententiae, et plenam benedictionis gratiam resitutam.»
Inter Opera S. Augustini, nell'Appendice, Sermo 123, n.
2. ML 39-1991.
88
«Et deduxit eos in nube diei. Ecce Dominus venit in
Aegyptum in nube levi. Nubem levem, aut proprie Salvatoris
corpus debemus accipere: qui leve fit, et nullo peccato
praegravatum est. Aut certe nubem levem debemus sanctam
Mariam accipere: nullo semine humano praegravatam. Ecce
Dominus venit in Aegyptum, saeculi istius: super nubem levem,
Virginem. Et deduxit eos in nube diei.Pulchre dixit, diei:
nubes enim illa non fuit in tenebris, sed semper in luce.»
Breviarum in Psalmos, Ps. 77. Inter Opera S. Hieronymi,
Appendix ad tom. VII. ML 26-1049.
89
«Nihil in hac re (in nativitate Christi) petit ultio,
nec praecedens delectatio aliquam expetiit poenarum usuram.
Spiritu Sancto obumbrante incendium originale exstinctum
est; ideoque innoxiam affligi non decuit, nec sustinebat
iustitia ut illud vas electionis communibus lassaretur iniuriis,
quoniam plurimum a ceteris differens, natura communicabat,
non culpa.» ARNALDUS seu Ernaldus, Bonaevallis in
valle Carnotensi Abbas, Liber de cardinalibus operibus Christi,
I, De nativitate Christi. ML 189-1617.
90
Migne-Bourassé, Summa aurea, VIII, 304, n. 25: «Sanctus
AMPHILOCHIUS, Sidae episcopus, Orat. 4, In S. Deiparam et
Simeonem: «Cedo percontantibus nobis (Nestorium affatur)
utrumne vel sensu Iudaico, ut virum, ita et Adae coniugem,
intemeratis Opificis manibus fictam, dicenti legi divinae
assentiris? Et si quidem negaveris, nonne propalam a nobis,
et Scripturis extraneus exsistis? Sin autem affirmaveris,
quid, stulte, a veritate dissentis, Deique placitum in Sanctissima
Virgine ad communem salutem provide dispositum detrectas
atque renuis? Qui enim antiquam illam virginem (Evam) sine
probro condidit, ipse et secundam (Mariam) sine nota et
crimine fabricatus est... Nihil quippe quod Deo sit amicum,
ignominiam aut probrum habet...» Pag. 42 et 43 eius
Operum a Combefisio editorum.
91
S. SOPHRONIUS, Hierosolymitanus episcopus, Epistola Synodica,
letta poi nel Concilio Ecumenico VI: «(Filius Patris)
uterum intactum ingressus virginitatis castitate lustratum
Mariae sanctae praeclaraeque, quae Dei sunt sapientis, ab
omni contagione liberatae, et corporis, et animae, et intellectus,
incarnatur qui erat incarneus... Homo enim fieri voluit,
ut simili consimilem mundificaret... Ideo Virgo sancta accipitur,
et anima corpusque sanctificatur; atque ita ministravit
in incarnatione Creatoris, ut munda, et casta, atque incontaminata.»
Mansi, Collectio Conciliorum, XI, Florentiae, 1765, Concilium
oecumenicum VI, Constantinopolitanum III, (anno 680). Actio
XI, col. 474. - Harduinus, Collectio Conciliorum, III, Parisiis,
1714, col. 1266, 1267.
92
«Constat eam ab omni originali peccato immunem fuisse,
per quam non solum maledictio matris Evae soluta est, verum
etiam benedictio omnibus condonatur.» De partu Virginis,
lib. 1, ML 96-312, inter Opera dubia S. Hildefonsi; 120-1372,
inter Opera S. PASCHASII RADBERTI, Abbatis Corbeiensis.
93
«In hunc enim paradisum serpenti aditus non patuit.»
(Nella traduzione presso il Migne, manca il non, per errore.)
S. IO. DAMASCENUS, Homilia 2 in Dormitionem B. V. M., n.
2. MG 96-726.
94
«Caro enim Virginis ex Adam assumpta, maculas Adae
non admisit.» NICOLAUS monachus, quondam notarius
S. Bernardi, Sermo in Assumptione B. M. V. Inter Opera S.
Petri Damiani, Sermo 40. ML 144-721.
95
«Per incarnationem visitavit nos... quod evidentius
exponit, cum subiungit: Dominus de caelo in terram aspexit,
dum de regalibus sedibus in uterum Virginis venit. Haec
est enim incorrupta terra illa, cui benedixit Dominus, ab
omni porpterea peccati contagione libera, per quam vitae
viam agnovimus, et promissam veritatem accepiùus.
Quae quia digna fuit, Dominus de caelo in terram aspexit.»
S. BRUNO, Cartusianorum institutor, Expositio in Psalmos,
In Psalmum 101. ML 152-1167.
96
«Dico primo quod Domina nostra fuit plena gratia praeveniente
in sua sanctificatione, gratia scilicet praeservativa contra
foeditatem originalis culpae, quam contraxisset ex corruptione
naturae, nisi speciali gratia praeventa praeservataque fuisset.»
Sermo 38 de Sanctis in communi, Sermo 2 de B. V. Maria,
pag. 365, col. 2, inter Opera S. Bonaventurae, III, Romae,
Moguntiae, Lugduni. - Sermone interpolato da autore più
recente. Vedi Appendice, 1, pag. 505 e seg.
97
«Dum pridie essem in Monasterio Carceris, dioecesis
Paduanae, in illo eloquio cum quodam approbatae religionis
viro, Domino Fratre Bartholomaeo de Sicilia ibi professo,
reddidit mihi unam pulchram rationem, quare non erat credendum
beatam Virginem fuisse conceptam ex peccato originali: dixit
enim mihi Daniel de Purgiliis (al., come vedremo, de Purziliis),
si bene percepi; certum est quod Deus creavit Adam sine
peccato originali ex limo terrae, dein ex costa eius creavit
Evam, et sine peccato: et certum est quod Christus incarnatus
fuerit Deus et homo, et fuit maior quam Adam et Eva, et
maioris dignitatis, et tantum interest inter eos quantum
inter Creatorem et creaturam: modo non est credendum, quod
ipse Filius Dei voluerit nasci ex Virgine et sumere eius
carnem, quae esset maculata ex aliquo peccato originali;
imo credendum est, quod voluit sumere carnem ex carne purissima,
et quod eius mater fuerit plus quam Eva et Adam, qui creati
fuerunt sine peccato originali; quae ratio mihi valde applausit;
etiam quaesivi si repererit in scriptis; respondit quod
non, sed sic meditando sibi in mente occurrit.» S.
BERNARDINUS SENENSIS, Seraphin Quadragesimale, Sermo 48,
De amore glorioso. Opera, opera et labore R. P. Ioannis
Delahaye, Venetiis, 1745, III, pag. 316, col. 1, 2. - Quadragesimale
Seraphin nuncupatum... a Daniele de Purziliis, I. C. Patavino,
collectum. (Dopo il foglio del titolo: «Lectori salutem...
Scias... velim... Conciones has quadragesimales, quas Seraphini
nomine appellant, nonnullosque alios subsequentes sermones
a D. Bernardino, cum Patavii moraretur, et magna cum dignitate
habitos, et calamo, uno eodemque Quadragesimae tempore ab
Exc. D. D. Daniele Pergulio Patavino exceptos fuisse, paucis,
aut, proprio marte, additis, aut, rei difficultate detractis.
Opera, a F. Petro Rodulphio, Episcopo Senogalliae restituta
et apostillis illustrata, Venetiis, 1591, IV, Sermo 49,
De amore glorioso, Prima pars principalis, pag. 272, col.
1, 2. - Nota però il Vadingo, Annales Minorum, an.
1308, n. 25, che questo Quadragesimale Seraphin «sancti
Bernardini non est, sed cuiusdam collectoris,» e precisamente
di quel Daniele de Purziliis. Aggiunge: «uti in ipsius
libri fronte adnotatur, et Petrus Rodulphus, cuius opera
et studio edita sunt sancti Viri opera, lectorem admonet
in epistola praeliminari.» - Ecco quanto ci dice,
su questo argomento, il P. Gio. Delahaye, a principio del
1° vol. della sua edizione, nell'avviso Benevolo Lectori:
«Nescio an... Quadragesimale de pugna spirituali sit
illi (Bernardino) tribuendum; nam illius phrasim non sapit;
nec gravitatem, nec eruditionem nostri Auctoris redolet.
Idem fere tenendum est de alio Quadragesimali, cuius titulus
est Seraphin Quadragesimale. Arbitror tamen italice ab eo
utrumque e suggestu habitum, sed ab eo concionante nec fideliter
acceptum, nec deinde erudite latinitati donatum; quo fit
ut fere neutrum illius esse censeatur.»
98
«Ab ipsa namque sui conceptione in benedictionibus
praeventa dulcedinis, atque a damnationis aliena chirographo,
prius est sanctificata quam nata.» S. LAURENTIUS IUSTINIANUS,
Sermo in Annunciatione B. M. V. (a principio). Opera, Lugduni,
1628, pag. 409, col. 1.
99
RAYMUNDUS IORDANUS, sapiens Idiota, Contemplationes de B.
V., pars 5, De gratiis gloriosae Virginis Mariae, Contemplatio
1, n. 1: «Invenisti gratiam apud Deum (Luc. I, 30),
dulcissima Virgo Maria... Invenisti, Virgo Maria, gratiam
caelestem, quia fuerunt in te sanctificatio in matris utero,
angelica salutatio, Spiritus Sancti superventio, et Filii
Dei conceptio.» Contemplatio 4, n. 3: «O suavissima
Virgo Maria, quantam gratiam invenisti apud Deum! gratiam
supereffluentem, gratiam singularem, gratiam generalem;
gratiam singularem, quia sola hanc meruisti plenitudinem;
generalem, quia de tua plenitudine accipiunt universi.»
Summa aurea, Migne-Bourassé, IV, col. 895, 899. -
Vedi sopra, nota 69, pag. 30.
100
AEGIDIUS A PRAESENTATIONE, O. S. Aug., De Immaculata Beatae
Virginis Conceptione, libri IV, Conimbricae, 1617, lib.
3, qu. 6, art. 3, § 3, pag. 325-327.
101
Candidus Parthenotimus, Siculus, Franciscus BURGIUS (Burgio,
Burgi), De pietate in Deiparam amplificanda, Dissertatio
duplex, in qua duplex exponitur et vindicatur votum pro
tuenda eiusdem Deiparae Immaculata Conceptione susceptum.
(Contro Muratori.) Panormi, 1741. Dissertatio 1, cap. 7,
n. 47, pag. 41; cap. 14, n. 110, pag. 107.
102
«Sane vetus est Christifidelium erga eius Beatissimam
Matrem Virginem Mariam pietas, sentientium eius animam in
primo instanti creationis atque infusionis in corpus fuisse
speciali Dei gratia et privilegio, intuitu meritorum Iesu
Christi eius Filii, humani generis Redemptoris, a macula
peccati originalis praeservatam immunem, atque in hoc sensu
eius Conceptionis festivitatem solemni ritu colentium et
celebrantium; crevitque horum numerus atque huiusmodi cultus
post editas a fel. record. Sixto Papa V, Praedecessore nostro,
in eius commendationem Apostolicas Constitutiones, quas
Sacrum Concilium Tridentinum innovavit, atque observari
mandavit. Aucta rursus et propagata fuit pietas haec, et
cultus erga Deiparam, post erecta hoc nomine, approbantibus
Romanis Pontificibus, Monasteria religiosorum Ordinum et
Confraternitates, ac concessas ab iisdem indulgentias, ita
ut, accedentibus quoque plerisque celebrioribus Academiis
ad hanc sententiam, iam fere omnes Catholici eam complectantur.»
ALEXANDER VII, Bulla Sollicitudo omnium Ecclesiarum, 8 dec.
1661, § 1.
103
Dionusius PETAVIUS, S. I., De theologicis dogmatibus, VI,
De Incarnatione, II, Venetiis, 1745, lib. 14, cap. 2, n.
10 et 11, pag. 201.
104
TORNI Giulio Nicola, Vescovo titolare di Arcadiopoli, fu
il maestro di S. Alfonso. Sappiamo dallo Sparano - Giuseppe
Sparano, Memorie istoriche per illustrare gli atti della
S. Napoletana Chiesa, ecc., parte II, Napoli, 1768, pag.
338 - e qui da S. Alfonso essere il Torni l'autore delle
Adnotationes ad Estium nell'edizione Napoletana del 1720,
nella quale comparisce solo come Censore tanto a nome dell'Arcivescovo
di Napoli che del governo. - GUILLELMI ESTII... in IV Libros
sententiarum Commentaria, quibus pariter S. Thomae Summae
Theologicae partes omnes mirifice illustrantur. In III Sent.,
dist. 3, § 2, nota a). Tom. 2, pag. 8.
105
Vedi sopra, nota 102. - «Constitutiones et Decreta
a Romanis Pontificibus Praedecessoribus nostris, et praecipue
a Sixto IV, Paulo V et Gregorio XV edita in favorem sententiae
asserentis animam Beatae Mariae Virginis, in sui creatione
et in corpus infusione, Spiritus Sancti gratia donatam et
a peccato originali praeservatam fuisse, necnon et in favorem
festi et cultus Conceptionis eiusdem Virginis Deiparae secundum
piam istam sententiam, ut praefertur, exhibiti, innovamus,
et sub censuris et poenis in eisdem Cosntitutionibus contentis
observari mandamus.» Bulla Sollicitudo, come sopra,
nota 102, § 4.
106
«Verum, quia Spiritus sapientiae et intellectus ita
apostolos et totius Ecclesiae erudivit magistros, ut in
christiana observantia nihil inordinatum, nihil pateretur
esse confusum, discernendae sunt causae solemnitatum, et
in omnibus institutis Patrum principumque nostrorum rationabilis
servanda distinctio: quia non aliter unus grex et unus pastor
sumus, nisi, quemadmodum Apostolus docet, idipsum dicamus
omnes; simus autem perfecti in eodem sensu et in eadem sententia.»
S. LEO MAGNUS, Epistola 16, cap. 2. ML 54-698. - «Quam
culpam (confusionis inter solemnitates) nullo modo potuissetis
incidere, si und consecrationem honoris accipitis, inde
legem totius observantiae sumeretis: et beati Petri Apostoli
sedes, quae vobis sacerdotalis mater est dignitatis, esset
ecclesiasticae magistra rationis.» Ibid., cap. 1,
col. 696. - Epistolae Decretales Summorum Pontificum, tom.
1, pars 2, Romae, 1591, pag. 156 et 155, Epistola 5 B. Leonis
Papae I.
107
EUSEBIUS Papa, Epistola 3, episcopis Tusciae et Campaniae
directa. ML 7-1111. - Decretum Gratiani, pars 2, Causa 24,
qu. 1, c. 11, In sede. - Autenticità dubbia, almeno
per una parte delle tre lettere di S. Eusebio Papa.
108
«Natalem Domini hesterna die celebravimus; servi hodie
Natalem celebramus: sed Natalem Domini celebravimus, quo
nasci dignatus est; Natalem servi celebramus, quo coronatus
est... Domini nostri Iesu Christi ideo nativitatis et passionis
diem geminae devotionis obsequio frequentat Ecclesia, quoniam
utrumque medicina est. Nam et natus est ut renasceremur;
mortuus est ut in perpetuum viveremus. Martyres autem ad
mala certamina nascendo venerunt, trahentes originale peccatum:
moriendo autem ad bona certissima transierunt, finientes
omne peccatum.» S. AUGUSTINUS, Sermo 314, In Natali
Stephani martyris, n. 1. ML 38-1425. - «Quando natus
sit (Cyprianus martyr), ignoramus; et quia hodie passus
est, Natalem eius hodie celebramus. Sed illum diem non celebraremus,
etsi nossemus. Illo enim die traxit originale peccatum;
isto autem die vicit peccatum.» IDEM, Sermo 110, In
Natali Cypriani martyris, cap. 1, n. 1. ML 38-1413.
109
«Sed et ortum Virginis didici nihilominus (quam Virginis
in caelum Assumptionem) in Ecclesia et ab Ecclesia indubitanter
habere festivum atque sanctum: firmissime cum Ecclesia sentiens,
in utero eam accepisse ut sancta prodiret... Fuit procul
dubio et Mater Domini ante sancta quam nata: nec fallitur
omnino sancta Ecclesia, sanctum reputans ipsum Nativitatis
eius diem, et omnia (leggi omni) anno cum exsultatione universae
terrae votiva celebritate suscipiens.» S. BERNARDUS,
Epistola 174, ad Canonicos Lugdunenses, De Conceptione S.
Mariae, n. 3, 5. ML 182-333, 334.
110
«Ecclesia celebrat nativitatem B. Virginis; non autem
celebratur festum in Ecclesia nisi pro aliquo sancto. Ergo
B. Virgo in ipsa sua nativitate fuit sancta. Fuit ergo in
utero sanctificata.» S. THOMAS, Sum. Theol., III,
qu. 27, art. 1. Sed contra.
111
Le «cartelle» o «cartelline» usate
nel tempo di S. Alfonso, e tuttora in uso a Napoli ed altrove,
portavano e portano, stampate su carta finissima, le iniziali
delle parole che formano la seguente sentenza: In Conceptione
tua, Maria, immaculata fuisti: ora pro nobis Patrem cuius
Filium Iesum de Spiritu Sancto conceptum peperisti. - In
altre regioni, si stampano, pur su carta speciale finissima,
da potersi inghiottire facilmente con una qualunque bevanda,
immaginette di Maria SS., dette in francese miniatures,
e in tedesco Schluckbildchen. - Sulla legittimità
ed efficacia di questa divozione, scrisse, tra non pochi
altri, il P. Andrea BUDRIOLI, S. I., un'opera intitolata
Delle celebri cartine che invocano e protestano immacolata
la Concezione di Maria, e loro uso, se sia da permettersi,
Padova, nella Stamperia del Seminario, 1752: opera che adduce
molte autorità convincenti ed innumerevoli fatti
accertati. - Il celebre e dotto Cardinale O. S. B., Celestino
SFRONDATI (+ 1696), nella sua Innocentia vindicata (typis
Monasterii S. Galli, 1695), § 7, riferisce la miracolosa
guarigione del suo Collega, il Cardinale Rappacioli, dovuta
a quelle cartine. «Tota Roma, dice, ubi hoc contigit,
testis est miraculi.» - Nella Bolla di canonizzazione
di S. Raimondo de Peñafort, si riferiscono due miracoli
ottenuti con simile mezzo. - Nel processo di canonizzazione
di S. Antonino, si legge: «Rasa imago B. Antonini,
et data in potu cum aqua, diversos febricitantes, ac etiam
plures variasque infirmitates etiam gravissimas patientes,
sanavit.» - Qui abbiamo la testimonianza di S. ALFONSO,
testimonianza dottrinale, corredata di fatti. Altrove, nella
sua Institutio catechistica ad populum, pars 1, cap. 1,
§ 6, n. 54, raccomanda, tra altre, questa pia pratica,
per surrogarla alle pratiche superstiziose: «Cum miseriis
et aerumnis premeris, recurre ad SS. Sacramentum... utere
chartulis Mariae Immaculatae aut alicuius sancti figuris;
et in hunc modum, quin pecces, poteris gratiam obtinere.
Si secus egeris (cioè se ricorri a pratiche superstiziose),
gratiam non obtinebis et peccabis.» Lo stesso nella
edizione italiana Istruzione al popolo, parte 1, cap. 1,
§ 6, n. 54. - Non vi è dunque, in questa usanza,
alcuna traccia di superstizione, come vollero alcuni, tanto
nei secoli trascorsi quanto ai giorni nostri; anzi, è
un atto approvatissimo di divozione, accompagnato che sia,
come si richiede per ogni atto esteriore, dai dovuti sentimenti,
cioè, di fede, di rassegnazione alla volontà
di Dio, e di fiducia in Dio e nell'intercessione di Maria
SS. - Scrisse egregiamente su questo argomento il dottissimo
P. Giov. KANNENGIESSER, Apôtre du Foyer, Aprile 1903,
pag. 232-234. Cf. La Sainte Famille, an. XXIX (1903), pag.
265-270; L'Ami du Clergé, tom. XXI, pag. 359.
112
P. Fr. PEPE, S. I., Discorsi in lode di Maria SS. per tutti
i sabbati dell'anno, Napoli 1756, parte I, pag. 143: «Si
degna l'Immacolata Regina diffonder le sue grazie per dovunque
molti Padri Missionari, di cui è capo il P. D. Alfonso
di Liguoro, ne propagano la divozione»; e ivi riferisce
varie grazie operate con le cartelline dell'Immacolata,
specialmente a mezzo dei primi compagni del Santo. - E nella
parte II, pag. 120: «Mercé dello zelo dell'Uomo
Apostolico il P. D. Alfonzo di Liguoro, si è molto
propagata la divozione all'Immacolata in molte parti da
lui coltivate coll'Apostoliche missioni; e la divina Madre
si è degnata concedere molte grazie ai suoi divoti.»
113
Matrodatti o mastro d'atti, parola napoletana: notaio. Il
convertito era disposto a concedere il perdono con atto
pubblico.
114
Quae est ista quae progreditur quasi aurora consurgens?
Cant. VI, 9.
115
Una est columba mea, perfecta mea. Cant. VI, 8. - Aperi
mihi, soror mea, amica mea, columba mea, immaculata mea.
Cant. V, 2.
116
Hortus conclusus, soror mea sponsa, hortus conclusus, fons
signatus. Cant. IV, 12.
117
Sicut lilium inter spinas, sic amica mea inter filias. Cant.
II, 2.
118
Tota pulchra es, amica mea, et macula non est in te. Cant.
IV, 7.
119
Quam pulchra es, amica mea, quam pulchra es! Cant. IV, 1.
120
«Orazioni giaculatorie volgari (insegnate e raccomandate
da S. Filippo):... Madonna benedetta, datemi grazia che
io mi ricordi della vostra verginità. - Madonna benedetta,
datemi grazia che io mi ricordi sempre di voi.» BACCI,
Vita, lib. 2, cap. 5, n. 15.